اول آنست كه حق تعالى جميع نفوس را مكلف بر امور شاقه در دنيا گردانيده است و وعد و وعيد به ثواب و عقاب در آخرت داده چنانچه حسن تكليف و بعثت اقتضاء آن نمايد ، بناء على ذلك واجبست قول بجمع و اعاده ايشان بعد از فنا تا وفا بوعد و وعيد او حاصل آيد .
دوم آن است كه بندگان چون در دنيا مشقت از جهة تكاليف شرعى كشيدند فلا جرم مستحق ثواب جزيل و اجر جميل ابدى كه اين نشئهء فانى وسعت جزاى آن ندارد خواهند بود . چه نقاشان قضا و قدر كه مهندسان اشكال وجودند هيچ رقم بر دفتر موجودات نكشيدند ، حقيرتر و خوارتر از دنيا و هيچ نقش بر الواح كاينات ننوشتند خوارتر ازين دار پررنج و عنا . فلا جرم معالجه اين سموم و آلام نيست مگر بترياق محبت كه از دار الشفاء حضرت صمديت در نشئهء آخرت بظهور خواهد پيوست ، اشارت به اول فرموده است كه
« وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ »
.
و بالجمله وعده حق تعالى نظر بجميع تكاليف اعتقاديه كه فعل جوهر نفس ناطقه بذاتهاست واقع است و عمليه كه فعل او بواسطه قوى و آلات است و بعد از آن تصريح بسبب رجوع ايشان كه به اوست لا غير نموده و آن بعينه وجه دوم است كه
« لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ »
يعنى تا جزاى كردهاى ايشان را دهد « بالقسط » يعنى به عدالت تا ظلم بنا بر ترك جزاء كردهاى ايشان لازم نيايد .
يا آنكه مراد از قسط عدالت بندگانست يعنى ايشان متوجه عمل صالح از اعتقاديات و عمليات از روى عدالت گرديدهاند بقرينه
« وَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ »
.
يعنى تا جزا دهد آن جمعى را كه كفران ورزيدهاند به شراب حميم و عذاب اليم بسبب كفر .