شروع در برهان عقلى بر اين مدعى فرمود ، چنانچه در علم منطق مبين شده است كه هرگاه كسى را مناظره و مباحثه با منكر امرى اتّفاق افتد ، طريق بحث و جدال آنست كه اثبات آن مدعى بر او بمقدّمات مشهورهء مسلّمهء او نمايد ، و بعد از آن سالك مسالك برهان شود ، و سرّ اين آنست كه درين مرتبه از استنكار خود بسبب آن مقدمات تنزّل نموده متوجه مقدّمات برهان و دليل ميگردد .
بناء على ذلك آن حضرت بعد از دليل جدلى در معرض براهين قطعى درآمده فرمود كه
« رَبَّ الْعالَمِينَ »
يعنى آنچه صلاحيت معبوديت دارد ، پروردگار عالميان است ، چنانچه بتفصيل مذكور گرديد ، و اين دليل اول بر وجود بارى است ، و بعد از آن فرمود
« الَّذِي خَلَقَنِي »
يعنى آن كسى كه مرا از ظلمتآباد عدم بساحت وجود آورد ، و اين دليل دوم است ، چنانچه
« فَهُوَ يَهْدِينِ »
دليل سيم ، يعنى راه نمايندهء منست به آنچه نجات من دروست ، از امر دنيا و آخرت
« وَ الَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي »
دليل چهارم اگر مراد از غذا غذاى عقل باشد كه معارف الهى و عوارف نامتناهى است ، دليل بر علم و قدرت و حيات نيز خواهد بود
« وَ يَسْقِينِ »
دليل پنجم و إذا « مرضت » نسبت مرض ببارى تعالى نداد ، زيرا كه در غالب اوقات از تفريط و تقصير اين كس در مطاعم و مشارب و غير ذلك بهم ميرسد ، بخلاف صحّت كه موقوف بر حفظ خاص و اعتدال مخصوص است و آن بقدرت خداى تعالى است
« فَهُوَ يَشْفِينِ »
و اين دليل ششم است و در سياق اين آيه كنايه بر آنست كه بعضى از كردها بقدرت بنده است
« وَ الَّذِي يُمِيتُنِي »
بعد از حيات و اين دليل هفتم
« ثُمَّ يُحْيِينِ »
بعد از ممات ، و اين دليل هشتم بر آن مدعى است ، و بيان جمله اين دلايل پيش از اين مذكور گرديد .
لطيفة ارشادية
بدان كه لفظ « أبيه » كه درين آيه كريمه واقع است ، ظاهر آنست كه آزر باشد چه قرآن بعضى از آن مفسر بعضى است ، و چون در آيهء
« إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ