عبادت ميكنيد ، و درين كنايه است كه آن چيزى را كه عبادت ميكنيد ، نميدانيد و اگر آن را ميدانستيد ، عبادت او نمينموديد . و اين طرز گفتوگو ، از روى سرزنش است ، و اظهار اينكه خدايان شما مستحقّ خدايى نيستند ، پس ايشان در معرض جواب درآمده گفتند
« نَعْبُدُ أَصْناماً »
يعنى عبادت مينمائيم چندين بتان را .
پس گويا كه ايشان از آن بتان غير نام چيزى نميدانستند ، و بعد از آن تطويل در جواب نموده گفتند
« فَنَظَلُّ »
يعنى بدوام
« لَها عاكِفِينَ »
يعنى نمازگزارندگانيم ، و بعضى را اعتقاد آنست كه ايشان بتان را عبادت در روز مينمودند نه در شب .
پس آن حضرت فرمود
« هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ »
يعنى اين بتان دعاى شما را ميشنوند در هنگامى كه دعا ميكنيد به اين معنى كه اين بتان آيا اجابت دعوت شما مينمايند ، هرگاه دعا كنيد ، يا نفع بشما ميرسانند در وقتى كه عبادت ايشان بجاى آوريد ، يا مضرت بشما ميرسانند هرگاه ايشان را واگذاريد ؟ و چون اين بتان چيزى نميشنوند و نفع و مضرت نميرسانند ، سزاوار پرستش نخواهند بود ، و چون بتپرستان را مجال جواب از اين مقدمات الزاميّه نبود ، فلا محاله در پناه لواى تقليد گريخته گفتند
« بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ »
.
پس حضرت در معرض جواب از اعتذار ايشان درآمده فرمود
« أَ فَرَأَيْتُمْ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَ آباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ »
يعنى شما و پدران شما نميدانيد كه چه را عبادت ميكنيد ، و اگر آن را ميدانستيد عبادت آن نمىنموديد
« فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي »
يعنى اين بتان يا بتپرستان ، امّا اول بنابر آنست كه بمنزلهء دشمناناند در ضرر رسانيدن ، از اين جهت كه معبودان ايشاناند
« إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ »
بنابر احتمال اول ، اين استثناء استثناء از جميع معبودان است ، پس استثناء متّصل خواهد بود ، خصوصا اگر در ميان پدران ايشان خداپرستى باشد ، و بنابر احتمال دوم استثناء استثناى منقطع است .
و بعد از آنكه خليل الرحمن بمقدمات جدليّه الزام بتپرستان نموده و