الفضائل : « و أمّا تقدير هذه الفضائل و تحديدها فمستفاد من أرباب الملل .
و از اينجا معلوم شد كه مراد از ميزان قيامت كه آلت سنجيدن اعمال و افعال است در حقيقت نيست مگر انبياء و اوصياى انبياء - عليهم السلام - چنان كه سابقا اشاره بدان رفت .
پس غرض از بعثت انبيا نيست مگر تهذيب اخلاق نفوس ناطقه و تحصيل ملكه عدالت در طبايع بشريّه كما قال سيّدهم و خاتمهم : « بعثت لأتمّم مكارم الأخلاق « 1 » . پس مزاولت و مباشرت افعال و اعمال شرعيّه بايد به نوعى باشد كه موجب تحلّى به فضايل و تخلّى از رذائل تواند گشت ، و سبب تحصيل اخلاق فاضله و تبديل ملكات رذيله تواند شد . و اين معنى لا محاله موقوف است بر تنبّهى كامل و آگاهى وافر و پرداختن به احوال خود و خبردار بودن از امور باطن و تقلّبات قلب و دقايق آفات نفس و اهتمامى « 2 » عظيم در واقع گردانيدن عبادات بر وجه اخلاص محض و خلوص نيّت از جميع شوائب .
و لا محاله ملاحظه اين معانى با معاشرت و مخالطت و ارتكاب لوازم مراسم و عادات « 3 » و مباشرت امور دنيوّيّه مطلقا به غايت متعسّر بلكه بر اكثر نفوس متعذّر است .
پس بسيارى از محققين علماى شريعت ، بل حكماى ملّت ، در هر زمانى از ازمنه بعد از تحصيل علوم يقينيّه و حصول ملكات علميّه و تكميل قوّت نظريّه اختيار عزلت و تقليل خلطت و عشرت مىنمودهاند . و جماعت تلامذه و طلبه « 4 » را نيز بر آن مىداشتهاند و مىفرمودهاند ، بدون آنكه تسمّى به اسمى يا تخصيص به وضعى و هيئتى را واجب دانند و لازم شمرند . و در صدر سالف « 5 » نيز شعار خلّص صحابه و كمّل تابعين همين بوده ، و انقطاع به خدا « 6 » و انفراد به
هامش
( 1 ) سفينة البحار : 1 / 411 .
( 2 ) ب : اهتمام .
( 3 ) ب ، ج : عادت .
( 4 ) ب : طلّاب .
( 5 ) ب : سلف .
( 6 ) الف ، ج : « و انقطاع به خدا » ندارد .