باشد .
پس نفس را در تحصيل كمال قوهء نظرى چهار مرتبه باشد : يكى نفس كمال و آن عقل مستفاد بود ؛ و سه ديگر استعداد كمال ، چه استعداد قريب و بعيد و متوسط شود ؛ قريب ، عقل بالفعل و متوسط ، عقل بالملكه و بعيد ، عقل هيولانى . و اين مراتب اربعه مر نفس را چنان كه نظر به جميع معقولات متصوّر شود ، نظر به هر مسأله مسأله نيز حاصل باشد . و عقل مستفاد اگر چه متأخر باشد از عقل بالفعل در بقا ، اما مقدم باشد در حدوث ، چه معقول تا حاصل نشود و تكرّر مشاهده واقع نشود ، مخزون نتوان شد .
اين بود مراتب استكمال نفس به حسب قوهء نظرى .
و امّا مراتب قوهء عملى آن نيز چهار است .
اوّل تهذيب ظاهر و آن حاصل شود به استعمال شرايع الهى و امتثال اوامر و امتناع « 1 » از نواهى .
دوّم تهذيب باطن از ملكات رديّه و اخلاق ذميمه و آراسته شدن به شيم حسنه و صفات كريمه و نفى كردن از خاطر هر چه را شاغل بود از توجّه به عالم ملكوت ، تا ميسّر شود اتّصال به مبادى عاليه و مجردات عقليه .
سوم ملكه كردن اتصال به عالم ملكوت .
چهارم مقصور گردانيدن نظر را بعد از حصول ملكه اتّصال بر ملاحظهء عظمت و جلال الهى و مطالعهء انوار جمال ربّانى ، به حيثيتى كه همهء قدرتهاى قادرين را مضمحل در جنب قدرت كاملهء الهى بيند و همهء عملها را مستغرق در علم محيط ازلى داند و همهء وجودها و كمالات موجودات را فايض از وجود الهى مشاهده نمايد ، و اين مرتبه كمال مراتب قوت عملى است .
هامش
( 1 ) الف : « امتناع » ندارد .