چه به حسب ذات مجرّد است از مادّه ، اما به حسب فعل محتاج به مادّه است . و مراد از فعل ، جميع امورى است كه از نفس آيد ، خواه فعل و تأثير باشد و خواه قبول و انفعال ، پس نفس در جميع ادراكات نيز محتاج باشد به مادّه ؛ اما در ادراكات جزئيه حاجتش به مادّه و آلت دانسته شد ؛ و اما در ادراك عقلى كلى به سبب آنكه تا نفس ادراك جزئيات نكند مفهومات كليّه براى او حاصل نشود و مفهومات كليّه اگر چه در نفس مرتسم شود نه در آلت ، اما آن مفهومات از مطالعه صور محسوسهء حاصله در آلات در ذات نفس در آيد ؛ پس نفس پيش از تعلق به بدن نه فاعل تواند بود و نه عاقل . و همچنين بعد از تعلق و پيش از استعمال آلات خالى از جميع صور ادراكيه و تحريكات اراديه باشد .
و بعد از استعمال آلات صور جزئيه در آلات حاصل شود ، اما هنوز از صور كلّيّه خالى نبوده باشد ، تا وقتى كه تميز ما به الاشتراك و ما به الامتياز ، در جزئيات مدركه او را حاصل شود . و نفس را در اين مرتبه ، اعنى بعد از تعلق و قبل از حصول تميز مذكور كه نيست او را در اين مرتبه به جز قابليت صور معقوله ، عقل هيولانى گويند ، به سبب مشابهتى كه با هيولاى اولى دارد . چه ذات نفس در اين مرتبه از جميع صور علميّه خالى و قابل جميع صور باشد ، چنان كه هيولا در حدّ ذات خود از جميع صور جسميّه و نوعيّه خالى است و قابل است مر جميع صور را . و گاه باشد كه اطلاق عقل هيولانى بر نفس اين مرتبه كنند ، چنان كه بر نفس در اين مرتبه و همچنين در ساير مراتب .
و بعد از حصول تمييز مذكور ، نخست چيزى از صور علميّه كه در ذات نفس مرتسم شود صور مفهومات كليه است كه از تميز ما به الاشتراك محسوسات جزئيّه بالضرورة به مجرد تعدّد و تكرّر مشاهدات حاصل شود ، چون صورت حرارت كليّه و برودت كليه الى غير ذلك ؛ و همچنين صور احكام كليّه كه از تكرّر مشاهده احكام جزئيه حاصل شود ، چون صورت حكم كلّى النّفي
گوهر مراد ( فارسى ) — صفحة 160
مساهمون: عبد الرزاق اللاهيجي
ص١٦٠