همهء عالم جزءا جزءا دلالت دارد كه او را صانعى است چنانچه اثر قدم دلالت به رونده دارد ؛ به اين لحاظ همهء عالم نفس و كلمه و اسم خدا است و لكن اين جهت عام چندان محل اعتبار نيست . و اگر خواهد از ممكن پى به صفات و اخلاق و افعال واجب ببرد گوئيم در اين لحاظ ممكنات سه قسماند ، يك قسم آن است كه به حسب افعال و صفات ضدّ حق تعالى است ، چون شياطين و اشرار و كفّار كه سر تا پا جهل و ظلمت و ظلماند . دوّم آن كه ذو جهتيناند ، و غالب مسلمين و مؤمنين چنيناند . پس اين دو قسم ، اسم و روح و كلمه حق تعالى نيستند . سوّم آن كه سر تا پا خدانما است صفتا و فعلا و خلقا ، و سلسلهء ملائكه و معصومين ( ع ) كلّا چنيناند و لكن متفاوتاند ، مثل دلالت و حكايت مراتب نور چراغ از چراغ . و اسم اعظم و آينهء أتمّ چراغ ، آن پرتو دور چراغ است .
حال ببين كه اسم زيد كه لفظ زيد است اولىتر است به علامت و اسميّت يا صورت زيد كه در آينه باشد ؟ آيا تمام بدن حكايت تمام روح است يا چشم تنها و دست تنها ؟
اگر چه سر تا پا حكايت است ، امّا ناقص است .
حال گوئيم چون غرض از معرفت اللّه نه همين قدر است كه شخص بداند صانعى هست ، زيرا كه بر اين معرفت اثرى مترتّب نيست كه معتنى به باشد ، بلكه غرض معرفت زيادتر از اين است ؛ لهذا در آيات و ادعيه ، لفظ اسم و كلمه اطلاق نمىشود مگر به همين قسم سوّم و مگر به اسماء لفظى خدا چون لفظ اللّه و رحمن و رحيم و غفور و شكور و هكذا . و كفايت مىكند تو را دعاى سحر كه حضرت باقر ( ع ) قسم ياد مىكند كه در او است اسم اعظم و حال آن كه غرض از جميع فقرات او همين قسم سوّم از ممكنات است كه به لحاظى بهاء و به لحاظى جمال و به لحاظى جلال و به لحاظى عظمت و به لحاظى قدرت و به لحاظى اسماند و هكذا ؛ و اوّل درجهء عصمت ، آخر درجهء بهاء و جمال و جلال و اسم و قول و عزّت و قدرت و عظمت حق تعالى است و هكذا ؛ و آخر درجهء عصمت كه منتهاى معراج او است ابهاى بهاء و اجمل جمال و اجلّ جلال و اكبر اسماء و اعزّ عزّت حق تعالى است و هكذا ، و آن مقام محمّد و آل محمّد ( ع ) است . اگر چه همهء ايشان را احترام و حقّ است كه خدا را به همهء ايشان مىخوانند و لكن چون در ايشان فى الجمله خودنمائى نيز هست كه ترك اولى عبارت از اين است ، لهذا اسم اعظم نيستند و به مقام مشيّة اللّه نرسيدند . و اين مقامات مخصوص محمّد و آل محمّد ( ع ) است كه در ( هل اتى ) فرمود
وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ
83 و فرمود مائيم اسماء حسنى و امثال