باشد و خواه صنفى و خواه شخصى . و اگر خصوصيّت اين را مدخليّتى نباشد در مطلب تو و مع ذلك بگوئى اين را پسنديدم بر آن ، غلط و دروغ است . زيرا كه در اين وقت مقصود تو قدر مشترك خواهد بود و خصوصيّت ملغى است و نظر تو به قدر مشترك است .
حال بعد از اين مقدمات بعون اللّه گوئيم چون بديهى شد كه فاعل با شعور نمىكند كارى مگر به جهت فائده و آن فائده يا مترتب است بر جنس و يا بر نوع و يا بر صنف و يا بر فرد و احتمال پنجمى معقول و متصور نيست و هم بديهى است كه جنس و نوع و صنف موجود نمىشوند مگر در ضمن افراد و بدون تشخص و فرديت وجود هيچيك معقول و متصور نيست و احدى هم منكر اين مطلب نيست ، پس هميشه مقصود در ضمن افراد حاصل مىشود . و هم بديهى شد كه جنس و نوع و صنف ، هر يك به منزله يك آبى است كه او را در كاسههاى افراد ريخته باشند ، پس اگر شخصى نوعى را گرفت و نوع ديگر را گذاشت اگر خصوصيّت آن نوع را كه گرفت مدخليّتى است در مطلب او ، در اين هنگام صحيح است كه آن نوع را ترجيح داده و پسنديده و نوع ديگر را نپسنديده و قبول نكرده ، و اگر آن خصوصيّت را مدخليتى نباشد و مقصود او از جنس مشترك ميان آن دو نوع حاصل است ، در اين وقت غلط است و كذب محض است كه گفته شود اين نوع را بر آن نوع ترجيح داده ، زيرا كه او مثل كسى است كه در حضور او آب يك كاسه را ميان دو كاسه بريزند و او يكى از آن دو را بياشامد و سيراب شود پس او اين را بر آن ترجيح نداده ، زيرا كه اين و آن هر دو يكى است و احتياج او همين قدر بوده . و مثال بهتر از اين آن كه هرگاه شخص با پياله از كاسهء بزرگ آب بردارد و بياشامد تا سير شود و قدرى بماند البته غلط است كه گفته شود آن آب را كه خورده ترجيح داد بر اين باقى مانده و آن جنس بعينه مثل آن كاسه است و اين نوع را كه گرفت مثل آن پياله است . و همچنين است سخن ، اگر صنفى را گرفت و صنفى را گذاشت ، پس اگر خصوصيّت آن صنف را كه گرفت مدخليّتى است در مقصود او ، البته آن صنف را ترجيح داده بر صنف ديگر و اگر مقصود از نوع حاصل است و صنف را هيچ مدخليّتى نيست ، ترجيح در ميان نيست بلكه با پيالهء صنف ، از آب نوع خورده تا سير شده و باقى او مانده ، و همچنين اگر فردى را گرفت و فردى را گذاشت پس اگر تشخّص و فرديّت او را مدخليّتى است در مقصود ، او را ترجيح داده و اگر نيست و مطلب از همان صنف و يا نوع حاصل است ، ترجيح نداده بلكه با پيالهء فرد از آب صنف خورده تا سير شده و باقى مانده .
كاشف الأسرار ( فارسى ) — صفحة 564
مساهمون: الملا نظر علي الطالقاني
ص٥٦٤