پس بديهى شد كه ترجيح يكى از دو مساوى بر ديگرى بدون مرجّح ، صحيح و واقع است و هر كه خلاف اين بگويد انكار بديهى كرده .
علماى ما ( رضوان اللّه عليهم اجمعين ) در جواب فرمودهاند كه چون در نزد عقل بديهى است كه ترجيح يكى از دو مساوى ممكن نيست و محال است ، چنانچه دليل او گذشت ، پس اين مثالها شبههاى است در مقابل بديهى ، پس اعتناء به او نيست اگر چه از جواب او عاجز آئيم . با آن كه جواب مىدهيم و مىگوئيم كه فرض شما هرگز واقع نمىشود بلكه يكى را قطعا بهتر خواهد دانست و او را خواهد اختيار كرد و معطّل هم نمىشود كه شير او را به درد يا از گرسنگى و تشنگى بميرد . و حاصل جواب اين است كه محال است و هرگز ممكن نيست كه دو چيز از هر جهت در نظر كسى يكسان آيد . پس فرضى كه شما كردهايد امر محالى را فرض كردهايد . و از براى همين مثالها اسباب ترجيحى ذكر فرمودهاند و ايشان را از يكسان بودن بيرون بردهاند و چون ذكر آن اسباب محل تأمّل و موجب تطويل بود ذكر نكردم و در شرح تجريد و غير آن مذكور است .
حال بعون اللّه گوئيم كه باز به جهت ردّ قاعدهء مذكوره توان شبهه را قوّت داد و گفت اگر آن قاعده تمام است ، اختصاص به انسان ندارد و در هر ذىشعورى جارى است .
پس بايد حيوان هر بوته علف را كه بخواهد بخورد بايد او را بر علفهاى ديگر ترجيح بدهد و مگس عسل و مورچه چون وارد خانه خود شود بايد تأمّل كند تا يك مكان را ترجيح دهد و از ايشان گذشته در همان انسان گوئيم لازم آيد كه چون شخص بخواهد انگورچينى نمايد اول فكر كند كه كدام خوشهء اين بوته را بچيند و چون خوشهاى را ترجيح داد فكر كند كه كجاى آن خوشه را ببرد و چون خوشه انگور مثلا به دست گيرد يكانيكان را اول ترجيح دهد بعد بخورد و چون انگشت بر نمك نمكدان زند اول صبر كند تا ترجيح دهد وسط نمكدان را يا يك كنار از كنارههاى او را بعد انگشت را همان مكان ببرد و اگر يك كاسه را در وقت ساختن ميان او را چند پرده قرار داده باشند كه خانه خانه شود پس آن كاسه را آب بريزند و به دست تشنهاى دهند اول بايد تأمّل كند تا يكى از آن خانههاى يك كاسه را ترجيح دهد بعد آب بخورد و اگر خربزه و هندوانه را بشكافند اول بايد فكر كند كه كدام مكان او را كارد بگذارد و از آنجا بشكافد و بعد چون او را بشكافند و بتراشند بايد هر لقمهاى كه بر مىدارد اوّل فكر كند و يكى از آن لقمهها را ترجيح دهد بعد بردارد و بخورد و اگر در پيش بنّا خشت و آجر بسيارى بريزند كه خودش
كاشف الأسرار ( فارسى ) — صفحة 560
مساهمون: الملا نظر علي الطالقاني
ص٥٦٠