دلالت اين آيه بر مدّعا هم ظاهر است .
و مثل قول اللّه تعالى :
وَ قالُوا أَ إِذا كُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً * قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً * أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ
« 1 » .
يعنى : آيا وقتى كه باشيم استخوانها و ريزه شده آيا ما مبعوث مىشويم خلق تازه ؟
اين كلام از كفّار صادر شده است از روى غايت انكار و استبعاد از گفتهء رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله كه آن معاد جسمانى است ، و اين استبعادشان از راه بعد عظام است از حيات از راه يبس و صلابت ، اين است كه خداى تعالى گفته است :
بگو كه : بشويد سنگ يا آهن يا خلقى كه در دلهاى شما عظيم است به حيثيتى كه از حيات بسيار دور است نزد شما ، يعنى شما استخوان زنده شدن را استبعاد مىكنيد و بر تقديرى كه سنگ يا آهن يا جسم صلبتر از اين دو هم بشويد به قدرت كاملهء الهى حيات ممكن است .
بعد از اين كفار مىگويند : كيست كه اعاده مىكند ما را ؟ ! از روى استبعاد .
بگو كه : آن كسى كه اول بار ايجاد كرد شما را ، پس حركت مىدهند به سوى تو ميلهاى خودشان را .
از سياق قول اللّه تعالى :
إِذا كُنَّا
تا
جَدِيداً
ظاهر مىشود كه انكار كفار متعلق به معاد جسمانى بوده به اعتبار استبعادى كه دليل توهم كرده بودند ، و رد كلام كرده به اينكه آن وصف را كه توهم دليل امتناع كردند اگر شديدتر و كاملتر باشد هم باعث امتناع نمىشود به قول خود كه
قُلْ كُونُوا
. . . فِي
هامش
( 1 ) . اسراء ( 17 ) : 50 - 51 .