خلق كرده است سما را اول بار ، و به او بازگشت مىكند .
احتمال دارد كه مراد از شهادت و نطق ، بودن هر عضو باشد به حالتى كه معصيت آن عضو به آن حال ظاهر شود ، و گويا عموم كل شىء به اين معنى مناسب است .
و احتمال دارد كه مراد از آن دو ، شهادت و نطق به قال باشد كه او در اين وقت مراد به كل شىء : كل ناطق آن عالم خواهد بود .
و بنابر احتمال اول قول اعداء كه :
لِمَ شَهِدْتُمْ
محض حسرت و ندامت است نه طلب جواب حقيقى ، و جواب اعضا كه
أَنْطَقَنَا اللَّهُ . .
هم به زبان حال است .
و بنابر احتمال ثانى شهادت و نطق و سؤال و جواب به ظاهر خود محمولند .
و گويا بنابراين احتمال ، اعدا به اعضاء مىگويند كه : چه داعى بود شما را كه شهادت داديد كه باعث نهايت رسوايى و فضيحت شود ؟ جواب گفتند اعضا كه : ما را كسى گويا كرد كه شما را اول خلق كرده بود ، يعنى : همچنان كه شما را و به سوى او بارك « 1 » كردن امتناع از خلق كردن اول الهى ميسر نبود ما را هم عدم شهادت بعد از ارادهء حتمى به آن ميسر نبود .
و احتمال دارد كه
وَ هُوَ خَلَقَكُمْ . .
اشاره به اين باشد كه اين حسرت و سؤال وجهى ندارد چه بر خالق اشيا كه كيفيت خلق و اشتمال بر حكمت و مصالح به اندك تأمل ظاهر مىشود ، دلالت دارد كه او بر همه چيز مطّلع است و بازگشت به سوى اوست .
هامش
( 1 ) . كذا .