قول دوازدهم اندر فاعل و منفعل
بر اين جاى از اين كتاب سخن اندر كار كن و كارپذير واجب آمد گفتن ، از بهر آنكه تركيب بر « 1 » مركّب از مركّب پديد آيد و مركّب فاعل است و مركّب منفعل است . و اين [ از كتابهاى خداى است - سبحانه - ، از بهر آنكه چو جوهرى فعلپذير ظاهر است ، اين جوهر همى ثابت كند سوى ما مر ] جوهرى را كه فاعل است « 2 » ، از بهر آنكه انفعال اندر او ثابت است . وز بهر آن گفتيم كه اين از نبشتههاى خداى است [ كه نبشته گفتارى باشد از نويسنده ] كه آن گوينده مر آن گفتار را جز بدان عبارت نگويد ، چنين كه صانع حكيم بدانچه جوهرى منفعل پديد آورده است مر آن را نبشته [ كرده است كه بدان ] نبشته همىگويد كه فاعلى هست كه فعل حق مر او راست ، تا چو خردمندان اندر جوهر منفعل نگرند ، غرض نويسندهء او را به اثبات [ فاعل از « 3 » ] او برخوانند ، و ما به جاى خويش ( از اين كتاب ) اندر كتاب خداى ( تعالى ) سخن ( در شرح ) گوييم .
( و اكنون گوييم ) كه فعلپذير اوّل هيولى اوّل « 4 » است و آن چيزى است كه پديد آمدن او به صورت عالم بوده است ، و فاعل نخستين صانع حكيم است -
هامش
( 1 ) .C: هر .
( 2 ) .CB: جوهرى فاعل را .
( 3 ) .B: - از .
( 4 ) .C: - اوّل .