فصحاى بالغ در فصاحت را ، از عربان كامل در عربيّت كه در بسيارى و كثرت مال مشهور ، و به نهايت عصبيّت و جدال بودند . و معلوم است كمال بلاغت و فصاحت بلغاى عرب در جاهليّت ، به مرتبهاى كه كاملان عرب و عجم در مدّت هزار سال و كسرى كه زمان اسلام است ، با آنكه در همهء فنون و كمالات و فضائل سرآمد و زائد بر كاملان جميع اقران سالفه شدند ؛ و كاملان عرب در زمان اسلام با سليقهء عربيّت ، مهارت در فنون علوم عربيّت را نيز جمع كرده بودند ، و ظاهر است كه كمال سليقىّ و كسبىّ كه با هم جمع شود به مراتب اتمّ و اكمل از احدهما خواهد بود ، و بلغاى عرب جاهليّت منفرد به كمال سليقىّ در عربيّت بودند ، و فنون علوم عربيّت در آن زمان نبود ؛ و با وجود اين بلغاى زمان اسلام در اين مدّت مديد در بلاغت و فصاحت به عشرى از اعشار بلاغت بلغاى جاهليّت نرسيدند . و اين معنى ظاهر است بر احدى از متتبّعان كلام عرب از خطب و رسائل و اشعار ، و مسلّم است نزد همه بمرتبهاى كه از احدى شكّى و خلافى در اين معنى نقل نشده .
و آن بلغاى جاهليّت با اينهمه قدرت در بلاغت و فصاحت و تعصّب در دين جاهليّت خود و حميّت عظيم در جاهليّت خود و اهتمام شديد در نفى امر پيغمبر ما - صلّى اللّه عليه و آله - در مقامات مختلفه در معرض معارضه با اقصر سوره و بعضى از سور قرآنى درآمدند ؛ و هيچكدام در برابر آن ، اتيان به كلامى كه به كلام ادناى عرب ، بلكه عجم شباهتى داشته باشد نيز نتوانستند نمود . و ظاهر است كه اگر اتيان مىكردند هرآينه به نقل متواتر به ما مىرسيد ، و در جميع اقطار عالم شايع مىبود . چه توفّر دواعى بر نقل امثال اين ظاهر است ، و حال آنكه به اخبار آحاد و روايات شاذّه نيز معارضهء قرآن نقل نشده . حتى اينكه كلمات واهيهء مسيلمهء كذّاب - كه ادّعاى نبوت مىنمود ، و آن مزخرفات را وحى منزل خود مىدانست ، مثل : الفيل ما الفيل و ما أدراك ما الفيل له ذنب وثيل و خرطوم طويل - نقل شده و از متحدّين قرآن در مقام تحدّى چيزى منقول نشده . و بعضى از اكابر بلغاى آن قوم مثل وليد بن مغيره ، از نهايت حسد و عداوت خود به التماس صناديد قوم خود ، شبها مىنشست و فكر مىكرد و تقدير امورى چند مىنمود كه شايد به آن طعن قرآن تواند نمود ، بلكه تقدير كلماتى مىنمود كه شايد
سرمايه ايمان در اصول اعتقادات ( فارسى ) — صفحة 98
مساهمون: عبد الرزاق اللاهيجي
ص٩٨