سؤال : اگر گويند كه « لا إله الّا اللّه » گفتنى است يا ناگفتنى ؟
جواب آن است كه خداشناس را گفتنى است چندانكه طاقت و توانايى دارد ، زيرا كه هر چند بيشتر گويد در لطف بليغتر بود و ثواب بيشتر يابد . اما خدانشناس را اول شناختن خداى تعالى واجب بود ، پس « لا إله الّا اللّه » گفتن ، زيرا كه گفتن اين كلمه بىشناختن خداى تعالى هرزه و بىفايده بود ، و خداى تعالى و رسولش نفرمايند كسى را به چيزى كه در آن فايده نبود . و چون چنين بود ، اوّل شناختن خداى تعالى واجب بود به عقل و انديشه ، گفتن : « لا إله الّا اللّه » چندان كه تواند .
ديگر غرض و مقصود تعليميان در آوردن اين سؤالها ، فريفتن عاميان است كه پيوسته نام و ذكر پيغمبران شنوند و از سر رسم و تقليد بگرويده باشند ، چون چنين سؤالها شنوند بترسند ، ناچار گويند كه گوش به پيغمبر بايد داشتن و سخنش بايد شنودن .
و متكلمان نيز چون به دليل و حجت خدا را بدانسته باشند و به چندين دليل و حجت پيغمبرى پيغمبر بدانسته باشند ، از پس اين جمله ناچار اقرار دهند كه گوش با وى بايد كرد و سخنش بايد شنود ، و كلمهء « لا إله الّا اللّه » گفتن .
پس هر كه خواهد كه عجز تعليمى كند وكالت مذهبش باز نمايد ، « 1 » و كاله منكر از پيغمبر كند « 2 » چون برهمى « 3 » و دهرى « 4 » - عليهم اللّعنه - كه مىگويند فرستادن پيغمبران قبيح است و محال بود . پس تعليمى را گويند دليل چيست كه فرستادن پيغمبران نيكوست ؟ نرسد تعليمى را كه خبر پيغمبر آورد ، زيرا كه آن كه منكر پيغمبر بود محالش كه قولش پذيرد . و اگر خواهد كه به نظر و انديشه درست گرداند كه فرستادن پيغمبران نيكوست ، مذهبش باطل بود ، زيرا كه تعليمى به عقل و انديشه نگويد . و همچنين هر كه وكالت گبر يا جهود كند ، تعليمى را در درست گردانيدن پيغمبرى محمد ( ص ) همچنين
هامش
( 1 ) . و كليت مذهب تعليمى را دوباره نشان دهد . م
( 2 ) . و كالاى زشت از براى پيغمبر در نظر گيرد . م
( 3 ) . پيشوايان روحانى در آيين برهمايى هند . ( دهخدا )
( 4 ) . كسى كه عالم را قديم خواند و به قيامت قائل نباشد . ( دهخدا )