ماه هرگز نقصان نپذيرفتى . و گر جرم ماه بنور زيادت و نقصان نپذيرفتى حال عالم گردنده نبودى و هيچ چيز خام از ميوهها پخته نشدى و هيچ نارسيده نرسيدى و مهر را كسوف شودى و بسيار حكمت كه اندر زيادت و نقصان نور ماه بسته است باطل شدى . و لكن چون جرم ماه چنان نيست كه نور ازو بگذرد چون مهر ازو بر گوشهيى بتابد آن گوشه ازو نور پذيرد ، و ما به زمين مران گوشه را ببينيم بر مثال پارهيى از دائره و هر چند آفتاب رو با روى تر شود روشنىء او ما بيشتر بينيم تا بمقابله برسد كه همه قرص ماه بروشنىء آفتاب از جانب زمين بنور آراسته شود . اما ببايد دانستن كه هميشه يك روى ماه از آفتاب تمام روشن است و لكن تابش آن روشنى به همه وقت سوى زمين نيست و كسانى كه در اين علم دست دارند بدانند حقيقت آنچ ما دانستيم گفتيم درين معنى و اندرين شرح كه بكرديم جواب بوالهيئم گرگانى « 1 » گفته شد كه او اندر قصيدهء سؤالات خويش اين سؤال بكند . و اكنون بشرح سخن خويش بازشويم ، گوئيم كه مر امر بارى سبحانه بحقيقت عقل كلى شناسد كه به دو پيوسته است پيوستن نور بآفتاب ، وهمها را سوى امر كه او چيزى نيست راهى نيست . و عقل كه نخست چيز است مايهء وهمها است و زو بنفسهاى جزئى اثر پيوسته است و ما نيز هويت عقل را بدان تأثير دانيم كزو بما پيوسته است بره نمايى نايبان او ، پيامبران عليهم السلام . و نشايد كه گوئيم ما عقل را اندر يافتهايم كه اگر چنين گوئيم گفته باشيم كه ما بر عقل محيطيم ، بلك گوئيم عقل اندر ، مانندهء ماست ذات خويش و ديگر چيزها را چنانك خداى تعالى همىگويد ، قوله :
« لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ »
فرمود
هامش
( 1 ) جواب 91 - سؤال مندرج در قصيدهء ابو الهيثم در پايان ديوان ناصر خسرو چاپ شده است