داشتن از عقل بمنزلت كلمه « اللّه » باشد از شهادت ، اعنى عقل آنگاه كه تضرع كرد بايزد تعالى و پديد مر عقاب او را توانايى نداشت كه بر آن واقف شدى ، پس بزرگوار كرد مبدع حق را از همه هستى و نيستى . اما تخم هفت فصل شهادت اندر عقل چنانست كه كلمهء « لا » يك فصل است . و عقل تسبيح كرد مبدع حق را از جهت كلمهء او ، آن واحد محض است : و كلمهء « إله » دو فصل است ، همچنانك اضافت كه مانند اوست دو گونه است : اضافت روحانيات و اضافت جسمانيات از جهت پرستش ، اعنى كه جسمانى و روحانى هر دو آفريدگان خداىاند ، و كلمهء « الا » دو فصل است : و گردن نهادن بر دو گونه باشد .
همچنين بزرگ داشتن بر دو گونه است : يكى بزرگ داشتن از هستى و ديگر از نيستى . و اما تخم دوازده حرف شهادت اندر عقل آنست كه كلمهء « لا » دو حرف است ، اعنى كه غايت تسبيح ايزد تعالى از دو وجه است : از جهت عقل و از جهت نفس . و كلمهء « إله » سه حرفست ، اعنى كه گردن نهد عقل بنفى ، و گردن نهد باثبات ، و گردن نهد بعجز ، كه آن نه نفى است و نه اثبات .
و كلمه « الا » سه حرف است . اعنى كه عقل اضافت كند مر روحانى را و اضافت كند مر جسمانى را و اضافت كند مر علت هر دو را ببارى سبحانه . و كلمهء « اللّه » چهار حرف است همچنان بزرگ داشتن بر چهار مرتبت است . اعنى كه عقل بزرگ دارد مر ايزد را سبحانه از هليت اعنى از هستى و از لميت اعنى چرائى و از ماهيت اعنى چه چيزى و از كيفيت اعنى چگونگى . اينست تخم شهادت اندر جوهر عقل كه بدان عبادت كند مبدع حق را ، و همچنين قرار عالم بر چهار امهات است چون آتش و هوا و آب و زمين . و بر هفت ستارهء رونده است چون زحل و مشترى و مريخ و شمس و زهره و عطارد و قمر . و بر دوازده برج است چون
خوان الإخوان ( فارسى ) — صفحة 163
مساهمون: ناصر خسرو
ص١٦٣