نيست و آگاه نمىشود ( فرهنگ عرفانى ) .
3 - 63 - شعر :
ما وحد الواحد من واحد .
اذ كل من . . .
دربارهء اين بيتها در مصباح الهدايه توضيحاتى آمده ، از جمله آن كه در اصل سه بيت بوده است :
ما وحد الواحد من واحد * اذ كل من وحده جاحد
توحيد من ينطق عن نعته * عارية ابطلها الواحد
توحيده اياه توحيده * و نعت من ينعته لاحد
ابيات از شيخ عبد اللّه انصارى نقل شده است . خلاصهء ترجمهء سه بيت : هيچ كس توحيد ذات واحد نكرد . زيرا كه هر موحدى ، منكر گونهاى است و هر توحيدى متضمّن انكارى است . توحيد كسانى كه از وصف ذات واجب سخن مىگويند عاريتى است كه ذات واحد آن را باطل مىكند . توحيد حقيقى توحيد حق است نسبت به خويش و وصف و اصفانش كفر گونه است . ( مصباح الهدايه ، ص 23 ) .
در نقد النصوص نيز چنين آمده :
« و امّا توحيد الهى آن است كه حق سبحانه و تعالى در ازل آزال به نفس خود ، نه به توحيد ديگرى ، هميشه به وصف وحدانيت و نعت فردانيت منعوت و موصوف بود . و تا ابد آباد هم بر اين وصف بود . « كل شيء هالك الا وجهه » . نگفت « يهلك » تا معلوم شود كه وجود همهء اشيا در