مقاومات ، مطارحات و حكمت الاشراق . ديگر : هياكل النور ، الالواح المعاديه ، بستان القلوب ، عقل سرخ ، آواز پر جبرئيل ، قصة الغربة - الغربيه ، صفير سيمرغ و . . .
اين آثار و تفاسير زيادى كه بر آنها نوشته شده ، بناى اصلى حكمت اشراق را تشكيل مىدهد . سهروردى در عين حال كه يك صوفى است ، يك فيلسوف و به سخن بهتر يك حكيم الهى است . كتاب حكمت الاشراق مهمترين اثر تعليمى سهروردى است . اين كتاب براى كسانى به رشتهء تحرير درآمده است كه تنها فلسفه نظرى آنان را راضى نمىكند و جوياى نور معرفتند ، زيرا فقط با فلسفهء اشراق سروكار دارد .
سهروردى در اين اثر به تغيير نكاتى چند از فلسفهء ارسطويى به منظور تحكيم اساس آيين اشراقى مىپردازد . يكى از نكات مهم مورد اختلاف اشراقيان و مسلمين پيرو ارسطو ( مشائيان ) كه يكى از مسائل اساسى فلسفه اسلامى نيز هست ، تقدم وجود بر ماهيت است . مشائيان همانند صوفيان وجود را اصيل و ماهيت را چون عرضى نسبت به وجود مىدانند .
سهروردى متعرض اين رأى مىشود و مىنويسد كه وجود نمىتواند در خارج از ذهن تحقق داشته باشد . ذهنى كه وجود را از اشياء انتزاع مىكند . مثلا وجود آهن درست عين ماهيت آن است نه حقيقتى جداگانه . اشراقيان در حقيقت معتقدند كه بحث دربارهء اصالت وجود و ماهيت بىفايده است . زيرا كه ماهيت خود درجهاى از وجود است . به نظر اينها جهان در مرحلهء وجود ، بالفعل است و در مرحله صفات و كيفيات ، بالقوه . در حالى كه مشائيان خلاف اين عقيده را دارند و بر آنند كه جهان در مرحله وجود ، بالقوه است و در مرحله كيفيات و كمال بالفعل است .
سهروردى با نقدى بر فلسفهء پيروان ارسطو ، به ارائه عناصر اصلى
تهليليه ( فارسى ) — صفحة 109
مساهمون: المحقق الدواني
ص١٠٩