و زندگانى دنيا نسبت به عيش اخروى مانند معاش جنين است در رحم مادر و متغذى بودن او به خون حيض . و پس از وارستن از قيد حيات ، اطعمه و اشربهء دنيا را مانند خون حيض داند و تنگى و ضيق دنيا را مانند رحم مادر ببيند . و از اينجاست كه حديث « السعيد سعيد فى بطن امّه ، و الشقي شقى فى بطن امّه » « 1 » را تأويل نمودهاند كه مراد از « ام » دنيا است كه در تربيت ابناى روزگار به منزلهء مادر است ؛ چنانچه طفل بعد از آمدن به دنيا برنگردد به سوى رحم مادر ، شخص بعد از مردن برنگردد به عالم طبيعت ، بلكه به مقام ديگر و عالم ديگر داخل شود و احوالات ديگر و اوضاع خاص او را رو دهد .
[ و ] « 2 » حالت موت را از آن جهت احتضار گويند كه فرشتگان ، كه رسولان پروردگارند و به قبض ارواح مشغولاند ، در نظر او حاضر شوند و اولياء اللّه نيز از نورانيت باطن او اشراق نموده ، بر او ظاهر گردند ، هرگاه از خوبان باشد . و هرگاه از اهل طبيعت و از جنود شياطين باشد ، به صور مكروههء مهيبه بر او ظاهر شوند و بشارت دهند هر يك را به آنچه درخور او است . و جا و مقام خود را هر كس ببيند ؛ « 3 » چنانچه از اخبار مستفاد مىشود . « 4 »
و از اشعار بلاغت آثار صاحب ولايت مستفاد مىشود كه هر كس آن حضرت را در حال احتضار مىبيند ؛ چنانچه [ مىفرمايد به حارث همدانى ] : « 5 »
هامش
( 1 ) . توحيد ، ص 356 ، ش 2 : سألت موسى بن جعفر عليه السّلام عن معنى قول رسول اللّه : « الشقيّ من شقي في بطن أمّه ، و السعيد من سعد في بطن أمّه » ، فقال : « الشقي من علم اللّه ، - و هو في بطن أمّه - أنّه سيعمل أعمال الاشقياء ؛ و السعيد من علم اللّه - و هو في بطن أمّه - أنّه سيعمل أعمال السعداء » .
( 2 ) . ب : ندارد .
( 3 ) . الف : به بيند .
( 4 ) . تفسير قمي ، ج 2 ، ص 143 : « إنّ العبد إذا دخل قبره ، جاءه منكر فزع منه ، يسأل عن النبي صلّى اللّه عليه و آله ، فيقول له : ما ذا تقول في هذا الرجل الّذي كان بين اظهركم ؟ فان كان مؤمنا ، قال : أشهد أنّه رسول اللّه ، جاء بالحقّ ، فيقال له : ارقد رقدة ، لا حلم فيها ، و يتنحّى عنه الشيطان ، و يفسح له في قبره سبعة أذرع ، و رأى مكانه في الجنّة . قال : و إذا كان كافرا ، قال : ما أدري ، فيضرب ضربة يسمعها كلّ من خلق اللّه إلّا الإنسان ، و يسلّط عليه الشيطان . . . » .
( 5 ) . ب : به حارث همدانى ، شعر .