مكاتبهء ملّا اسماعيل ميانآبادى با مرحوم سبزوارى چنين آوردهاند : « ميانآباد ، مركز اسفراين است و از ملّا اسماعيل به ملّا اسماعيل اسفراينى نيز تعبير كردهاند » « 1 » .
دانشمند شهير و علّامهء فرزانه ، آغا بزرگ تهرانى ، گرچه در بر شمردن علماى قرن سيزدهم ، دو عنوان ملّا اسماعيل بجنوردى و شيخ اسماعيل ميانآبادى را مستقل از يكديگر ذكر كرده و اولى را با تعبير « عالم بارع » و دومى را با عبارت « عالم فاضل » ستوده است « 2 » ؛ ولى اين تعدد در عنوان نمىتواند حاكى از تعدد شخصيت آنان بوده ، به گونهاى كه ملّا اسماعيل ميانآبادى شخصى غير از ملّا اسماعيل بجنوردى باشد .
عارف در زمان فوت پدر ، شصتساله بوده است ، بنابراين بايد متولد سال 1188 قمرى باشد . وى با اختلاف چهل سال پس از مرگ پدر ، به سال 1289 دار فانى را وداع كرده است .
بنابراين در زمان فوت ، 102 سال عمر داشته كه پس از مرگ ، او را در مسجد جامع قديم اسفراين دفن كردند .
بر روى سنگ قبر وى اين قطعهء شعر نوشته شده است :
يا رب دل پرخوف و اميد است مرا * روى سيه و موى سپيد است مرا
هر چند زبانكوتهام از كرده ، ولى * با رحمت تو گفت و شنيدست مرا
گر بار گنه هزار بار است مرا * غم نيست كه به رحمت سر و كار است مرا
تا خاك قدوم پاسبانش گردم * سر بر در آستان يار است مرا
جايگاه علمى
ملّا اسماعيل ، عارف بجنوردى بىشك از بزرگترين شاگردان فيلسوف اعظم ، ملّا هادى
هامش
عبد اللّه ازبك ، آخرين فرد از طايفهء بنى شيبانى ويران و اهالى آن كشته شدند . حدود 35 تن از اهالى اين خطه ، كه در زمان حمله ، براى زيارت و تجارت در خارج از اسفراين به سر مىبردند ، پس از خروج ازبكان از منطقه ، به درهاى در ميانهء اسفراين آمده ، و آنجا سكونت گزيدند . از اين رو ، منطقه به نام ميانآباد شهرت يافت و به تدريج تا سال 1327 توسعهء همهجانبهء آن ، منجر به پيدايش اسفراين گرديد .
( 1 ) . رسائل سبزوارى ، ص 467 .
( 2 ) . طبقات اعلام الشيعة ، الكرام البررة في القرن الثالث بعد العشرة ، ج 1 ، ص 133 و 136 ، ش 259 و 272 .