استعداد و قوه باشد . و اين « 1 » نيست مگر هيولى .
بدان كه هيولاى عالم كون و فساد ، كه عالم عنصريات است ، قابل است صور [ غير ] « 2 » متناهيه را به حسب فعل فاعل غير متناهى . و فعل فاعل غير متناهى لازم دارد قابل غير متناهى را . پس از مفيض صور ، افاضه مىشود بر هيولى آنا فآنا صور متجدده ، و فاسد مىشود صور سابقه . و شايد آيهء وافى هدايت
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ
« 3 » اشاره به تجددات حوادث عالم كون و فساد باشد . و
كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ
« 4 » را نيز اشاره است به اين . چنانچه فاعل تحصل و فعليت محضه است ، قابل هم محض قوه و استعداد است ، آن معدن نور ، و اين يك منبع ظلمات ؛ آن يك غناى محض ، و اين [ يك ] « 5 » فقر بحت . كأنّه هيولى در مرتبهء ذات صور امكان است ، و ذات فاعل وجوب و وجود و فعاليت و فعل صرف . و فى المثل هيولى آينهاى است ظهور صور فعل جميل على الاطلاق را : « 6 »
قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي
. « 7 » و هر صورتى معدّ است مر جسم را از براى قبول صورت ديگر . فرد :
نو ز كجا مىرسد ، كهنه كجا مىرود * گرنه « 8 » وراى نظر ، عالم بىمنتها است
« 9 »
هامش
( 1 ) . ب : آن .
( 2 ) . ب : ندارد .
( 3 ) . رعد ( 13 ) آيهء 39 .
( 4 ) . رحمان ( 55 ) آيهء 29 .
( 5 ) . ب : ندارد .
( 6 ) . الف و ب : [ لمؤلفه ] :مصورى كه بر افروخت روى زيبا را * [ روا بود كه نبندد ره تماشا را ]ز روزگار [ ازل تا ] ابد مصور كل * نداده است چنين صورتى [ صورت ] هيولى راهر آنكه اهل حقيقت بود ز صورت يار * بديد معنى صنع حكيم دانا را( 7 ) . كهف ( 18 ) آيهء 109 .
( 8 ) . الف : وارنه ، ب : ورنه .
( 9 ) . ديوان شمس ، غزل شمارهء 462 .