همو بدى كند و مانند اين حجّتها گفتن گرفت . از اهل مجلس بانگ برخاست يا امير المؤمنين با چنين كس مناظره جز با شمشير نبايد كرد . پس مأمون يك زمان خاموش بود ، آنگاه از او پرسيد كه مذهب « 1 » چيست . جواب داد كه مذهب « 2 » آنست كه صانع دو است يكى صانع خير و يكى صانع شرّ و هر يكى را فعل و صنع او پيداست ، آنكه خير كند شرّ نكند و آنكه شرّ كند خير نكند . مأمون گفت هر دو به افعال خود قادرند يا عاجز ؟ جواب داد كه هر دو به افعال خويش قادرند ، و صانع هرگز عاجز نباشد . مأمون گفت : هيچ عاجزى بديشان راه يابد ؟ گفت : نه و چگونه معبود عاجز بود . مأمون گفت : اللّه اكبر ، صانع خير خواهد كه همه به او باشد و صانع شرّ نباشد يا صانع شرّ خواهد كه صانع خير نباشد ، به خواست و مراد ايشان باشد يا نى ؟ گفت نباشد و يكى را بر ديگرى دست نيست . مأمون گفت : پس عجز هر يكى از اين دو ظاهر گشت و عاجزى خداى را نشايد . آن ثنوى متحيّر ماند . آنگاه فرمود تا او را كشتند و همگنان بر مأمون ثنا گفتند .
مذهب بتپرستان
هر چند پيش از اين حديث بتپرستان گفته آمده است و بعضى از نامهاى بتان كه ميان عرب مشهور بودند ياد كرده شد ، خواستيم كه در مقالت ايشان بابى مفرد ثابت كنيم از آنچه گروهى نيستند احمقتر از آن گروه كه به دست خويش چيزى تراشند و صورت كنند ، آنگاه آن را به خدايى گيرند و بپرستند . و نيز طبقات ايشان سخت بسيارند از هندوان و عرب و غير ايشان و ابتداى بت پرستيدن را سبب گويند كه هوشنگ بود كه دخترى داشت و بر صورت آن دختر خويش عاشق بود و آن دختر بمرد ، بفرمود تا صورت او را در هيكل « 3 » نگاشتند و هر روز به ديدار آن رفتى تا او را حاجت آمد به سفرى رفتن و از آن صورت صبر نتوانست كردن ، بفرمود تا بتى كردند به صورت آن دختر هركجا رفتى با خويشتن بردى .
پس چون روزگارى بر آن بگذشت و او درگذشت اين كار بت پرستيدن در جهان پيدا آمد .
و هندوان گويند اين صورتها كه در بهارها « 4 » و هيكلها كردهاند از جهت تقرّب كردنست به
هامش
( 1 ) - ظاهرا : مذهب تو . ( م . د . ) .
( 2 ) - ظاهرا : مذهب من . ( م . د . ) .
( 3 ) - هيكل ، معبد . ( م . د . ) .
( 4 ) - بهار ، بتخانه ، بتكده . ( م . د . ) .