عقلا ، جنانكه مىفرمايذ :
« يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ »
« 1 » . . . . . . . . . . . « 2 » مقتضى آمذ . . . خلاصه و مقصود اين بحث نزذ ارباب عقل و عرفان ، كه اولو الالباب ايشاناند ، واضح و روشن توانذ بوذ . و ايشان را [ 261 ] . . . . . . « 3 » مىكفت :
« وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ »
. . . « 4 » بيشتر آن از هر نوع تفسير آن كرده . و هرآينه نيكو و بسنديذه بود لكن جون تركيب الفاظ اين آيات . . . « 5 » و در ضمن ، آن معانى دقيق مندرج اين ضعيف . . . « 6 » قوّت ذهن خويش در باب توضيح آن معانى آنجه روى مىنمايذ ايراد مىكند و مىكويد :
اوّل بيايذ دانستن كه فرق ميان مطلق علم و حكمت آنست كه مطلق علم دانستن حقيقت و ماهيّت و كيفيت جيزهاست از ذوات و صفات و احوال ، آن جنانكه باشذ على الاطلاق . و حكمت دانستن فوايذ و خصايص هر جيزى ، و در آن منافع و مضارّ و غيرهما كما هى و معرفت تدبير در كار آوردن آن فوايد و خصايص . و ببايذ دانستن كه عالمى و حكيمى تامّ ، صفت حقّ تعالى و تقدّس است . و كمال آن او را سزاوار . و علم حقّ عزّ اسمه بتمامت موجودات محيط ، و حكمت او همجنين . جه او جون به همه اشيا عالمست ، و بر جميع خصايص و فوايد آن واقف و مطّلع لا شكّ هر آنجه آفريذه ، از براى آن خاصّيّت و فايذه كه دروست ، آفريذه شذه .
و جون نوع انسان را اشرف مخلوقات آفريذه ، و مظهر صفات خويش كردانيذه . آن مقدار كه از صفات خوذ بوى ارزانى داشته ، نموذارى از صفات او تعالى و تقدّس توانذ بوذ . و مثال آن جهت تفهيم قاصر فهمان جنانست كه بتوانذ كوچك حقير در بوست بسته باشذ و بر سر كاسهء آب اندازند . يا بحر عمان كه هزاران كشتى بر مردم در آن روانست ، بلك تفاوت حالت آن ، و حقارت اين زيادت از اضعاف اضعاف تفاوت اين مثال باشذ . لكن اكثر خلق را ، نظر و همّت بر ابزارى مقصورست كه زيادت ازين تصوّر نتواند كرد . و آنان كه كاملان و ارباب دانش و عرفان باشند ، نزد ايشان اين معنى بغايت واضح و روشن بوذ ، و بهيج تمثيلى محتاج نه ، و جون مراتب انسان كه بىاندازه و متفاوتست ، حصول اين صفات نيز در ايشان متفاوت توانذ بوذ . بعضى را زيادت باشذ و
هامش
( 1 ) - البقرة ( 2 ) : 269
( 2 ) - در اصل : جاىهاى نقطهچين ، ساييده و پوسيده و ناخوانا است .
( 3 ) - در اصل : جاىهاى نقطهچين ، ساييده و پوسيده و ناخوانا است .
( 4 ) - در اصل : جاىهاى نقطهچين ، ساييده و پوسيده و ناخوانا است .
( 5 ) - در اصل : جاىهاى نقطهچين ، ساييده و پوسيده و ناخوانا است .
( 6 ) - در اصل : جاىهاى نقطهچين ، ساييده و پوسيده و ناخوانا است .