در مقابلهء هر خيرى ، شرّى آفريذه ، جه فرموذه كه :
« قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ »
« 1 » و لكن آفرينندهء خير و شرّ كه همه موجودات همان توانذ بوذ ، اكر بآفرينش او حوالت نكنند ، آفرينندهء ديكر را تصوّر بايذ كردن كه بخلاف آفرينش او ، در مقابله خير و شرّ مىآفريند .
و اين معنى شرك محض است .
و جون هر جيزى را مرتبهء اعلى باشذ ، و در مقابلهء آن مرتبهء ادنى بوذ ، و الّا مرتبه اعلى متصوّر نبوذى ، جنانكه اكر شب نبوذى ، روز متصوّر نبوذى و تا سر زير نبوذى ، سر بالا متصوّر نبوذى . و تا مرتبهء ادنى شياطين و شرّيران نبوذى ، مرتبهء انبيا متصوّر نكشتى . و تا مرتبهء شرّيرى در غايت كمال نبوذى ، كه اكر از آن مرتبه دركذرذ از دايره انسانيّت دركذرذ . مرتبهء خاتم النّبيّين عليه افضل الصّلوات و اكمل التحيّات كه ما وراء آن كماليّت انسان . . . . . . . « 2 » متصوّر نبوذى . و اين بحث مستوفى در رسالهء خير و شرّ خواهم كفتن . از آنجا مطالعه بايذ كردن . و اكر خير و شرّ و مراتب اعلى و ادنى هر دو در برابر هم آفريذه نشدى ، لفظ و معنى امر و نهى نبوذى ، و صفات امر و نهى بارى تعالى مهمل ماندى ، و عبث لازم آمذى ، و حكم اين آيت كه :
« ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ »
« 3 » عبث بوذى .
و معنى مختصر اين آيت آنست كه : هر جند به حكم آنكه فرموذه كه :
« كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ »
« 4 » خير و شرّ را حقّ تعالى آفريذه ، لكن فرموذه كه خير كنند و از شرّ ببرهيزند .
هر كس كه خير كنذ بامر بارى تعالى كرده باشذ . و هر كه شرّ كند بىتقدير حقّ تعالى نكرده . امّا از نفس او صادر شذه باشذ . لا جرم بنفس شخص حوالت بوذ و هر جند مضاف اليه ، كه نفس است ، از دايرهء آفرينش بيرون نيست . لكن واسطهء آن شذه . و اين بحث نيز مستوفى در تفسير اين آيت على حده در رساله خير و شرّ كفته شوذ .
و آنج فرموذه كه « لامرتكم بقتلها » ، يعنى جون آدمى كه شريفتر حيوانات ، بلك شريفتر مخلوقاتاند . جون در ايشان مفسدتى و كناهى باديذ آيذ ، واجب القتلاند .
و قتل ايشان بر باذشاه واجبتر ، كه بر ديكران ، و بر بيغامبران واجبتر كه بر باذشاهان .
هامش
( 1 ) - النساء ( 4 ) : 79
( 2 ) - به علّت وصّالى ، يك يا دو كلمه محو شده است .
( 3 ) - النساء ( 40 ) : 78
( 4 ) - النساء ( 4 ) : 78