و همجنانكه تخمى كه افشانده باشند ، و مزروع كردانيذه ، اكر از افادات سماوى خللبذير شوذ ، از افشاندن هيج فايدهء حاصل نيايذ . وجود علم فطرى نيز در ذات انسان بواسطه خلل اعضاء رئيسه و زوال عقل مهمل مانذ . و از آن هيج فايده حاصل نشوذ . و اكر جه احيانا در بعضى صور باشذ كه از تخم اندك ارتفاع بسيار حاصل آيذ ، و از تخم بسيار ارتفاع اندك . امّا اين معنى بر سبيل ندرت توانذ بوذ . و جون بحقيقت نظر كنند ، اختلاف درين قضيّه ، بعضى بواسطهء سعى مزارع و رعايت مزروعات واقع شوذ . و بعضى بواسطهء آفات سماوى و ارضى . و بعضى بواسطهء قابليّت زمين و جودت آن . و بعضى بسبب عدم آن . امّا بهيج وجه بىوجود تخم ، حصول ارتفاع ، خواه قليل و خواه كثير ، صورت نبندذ .
از آن علم نيز هم برين وجه تصوّر بايذ كرد . و به حكم اين نموذار هر كس را كه علم فطرى زيادت باشذ ، بالضّروره اكتساب او نيز زيادت توانذ بوذ . و هر جند كه تخم علم كسبى علم فطرى است . و امّا اكر كسى را تخم بسيار باشذ و قطعا زراعت نكنذ يا اكر زراعت كنذ ، عمارات نكنذ . يقين حاصل كه او را از آن فايده حاصل نشوذ .
و همجنين اكر كسى را تخم اندك باشذ و زراعت كنذ ، و عمارت آن بتقديم رسانذ با وجود اندكى تخم ، حاصل و ريع زيادت از آن كس يابد كه تخم بسيار داشته باشذ ، و در عمارت و زراعت تقصيرى كرده .
به حكم اين مقدّمه اكر كويند كه : علم مكتسبى بسعى و اجتهاد حاصل شذه راست باشذ . و اكر كويند كه بواسطهء تخم شذه هم راست باشذ . جهت آنكه هر دو را در آن مدخل است . امّا اضافت آن اكر با يكى كنند اولى آن باشذ كه كويند : از تخم حاصل شذه . جه اكر تخم نباشذ با وجود سعى بسيار ممكن نتوانذ بوذ كه ريعى حاصل كردذ ، و اكر تخم باشذ ، و سعى نمايند هم به قدر جيزى حاصل شوذ . بس مقرّر كشت كه اصل علم مكتسبى علم فطرى كه حقّ تعالى در اصل فطرت موهبت فرموذه باشذ .
و اكر نه آن بوذى كه قلّت و كثرت علم مكتسبى ، بقلّت و كثرت علم فطرى و سرعت انتقال ، از فطرى بكسبى و بطوء آن تعلّق داشتى ، بايستى كه تمامت افراد انسان در علوم و اكتساب آن متساوى بوذندى ، كه جماعتى كه بر تحصيل مداومتى مىنمايند ، همه بدرجهء اعلى علم رسيدندى ، و حال نجنين است .
چنان كه ظاهرا مشاهده مىافتذ ، كه بعضى با وجود كدّ و زحمت بسيار ، زيادت
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 438
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص٤٣٨