باذشاه اسلام خلّد ملكه بوذه . تا هم بسخن ايشان ، ايشان را ملزم كردانيذه باشيم . و اين معنى بجهار مقدّمه ثابت ميشوذ .
اوّل : آنكه باتّفاق جمهور علم كه نه بر سبيل وحى باشذ يا فطرى است يا
كسبى .
دوم : آنكه قسم فطرى از علم اشرفست از قسم كسبى . جهت آنكه خاتم النّبيّين عليه الصّلاة و السّلم از مكتسبى مستغنى بوذه ، و از فطرى نه . و نيز قسم كسبى محتاج است به قسم فطرى . و بىآن حصول كسبى محال و در آن شكّى نه كه محتاج اليه از جهت احتياج اشرف باشذ از محتاج .
سوم : آنكه عقلا را علم فطرى [ 216 ] لازم است . جهت آنكه هر عاقلى را بضرورت بذات خوذ و بعضى جيزهاء ديكر علم حاصل باشذ . و آن علم اكر فطرى باشذ فهو المراد ، و اكر كسبى نباشذ و كسبى محتاج است بفطرى ، جنانكه ذكر رفت . بس او را علم لازم باشذ .
جهارم : آنكه در عرف جنان مشهورست كه عالم كسى را مىكويند كه تحصيل مكتسبى از علوم ظاهر كرده باشند .
و باذشاه اسلام خلّد ملكه درين بحث اشارت بجنين كسانى كرد ، كه تحصيل علم مكتسبى از آن علوم كرده باشند . و فرموذ كه : ما مىبينيم كه عقلا اشرفاند از طايفهء كه ايشان را در عرف علما مىكويند و برأى العين مشاهده مىكنيم كه اهل عرف عموم مردم دستاربندان را ، از خطبا و آحاد طلبهء علم ، كه اندكمايه از نحو و صرف و امثال آن دانسته باشند ، جمله را عالم و دانشمند مىشمرند . و بزركان را كه علماء حقيقىاند ، هم در آن سلك مىكشند . و « خسّة الشّركاء » عبارت ازين معنى است . و جنين كسان علماء رسمى باشند . بس بقول ايشان كه علم را اشرف مىنهند ، بلا كلام عقلا ازين طايفه علماء مذكور اشرف باشند . جهت آنكه ايشان را هم عقل است و هم علم فطرى كه لازمهء وى است .
و اين طايفه كه ايشان را در عرف ، علما مىكويند و علماء رسمىاند ، علم مكتسبى
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 419
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص٤١٩