اعمال شخص باذشاهان عادل يا ظالم را بريشان حاكم كردانذ . جنانكه رسول عليه الصّلاة و السّلم مىفرمايذ : « اعمالكم عمّالكم كما تكونون يولّى عليكم » .
و بموجب اين تقرير جمله مقرّب و عزيز و فرستاذهء حقّ باشند . امّا عادل نشانهء لطف و ظالم نشانهء قهر . و هرآينه باذشاهان عادل كه نشانه لطفاند ، محبوبتر و دعااندوزتر باشند ، و عظمت باذشاهان عادل تا غايتى است كه بيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموذه : « ولدت فى زمن الملك العادل » . و هر جند عموم خلق حمل بر آن كرده كه رسول عليه الصّلاة و السّلم ، اين سخن بر سبيل تفاخر فرموذ ، و ظاهرا جنين مىنمايذ . لكن اين ضعيف مىكويذ كه : اين سخن به جهت فخر عدل بولادت او فرموذ ، و معنى آنست كه جون من كاملى را كه اكمل موجوداتام ، وقتى مناسب بايذ تا بعالم آيذ ، و هيج وقت از زمان عدل شريفتر نيست ، بذان سبب در آن زمان آمذم . و بتحقيق مدح عدل فرموذه . يعنى عدل جنان نيكو و شريف جيزيست كه در زمان ظهور آن ، جون منى كه افضل كونينام باديذ آمذ .
به حكم اين مقدّمات محقّق و بلا كلام دانستم كه : سخن باذشاه عادل كه سايهء آفريذكار است ، موجّه و محقّق توانذ بوذ . و لازم باشذ كه سعى نمايند تا حقيقت اين بوضوح بيوندذ . لا جرم بر خوذ واجب دانستم كه در آن باب آنجه وظيفهء سعى و اجتهاد بليغ باشذ بجاى آورم ، تا به قدر از عهدهء اداء حقّ شكر المنعم واجب بيرون آمذه باشم . و اكرجه مردم از هركونه مدح باذشاهان كرده باشند و كنند ، لكن مدح حقيقى آن توانذ بوذ كه ممدوح را اوصافى ذكر كنند كه فى نفس الامر و الواقع جنان باشذ . خاصّه در باب اين بحث كه رفته واجب آمذ ، رسالهء به مقدار دانش و ادراك خويش ، از آنجه درين قضيّه بر فور روى نموذ در قلم آوردن ، تا حقيقت مدّعاء باذشاه خلّد ملكه به شرحى مستوفى بيان كردن ، و بيش از شروع در رساله و شرح و بسط سخن در مباحث و امثله و دلايل مىخواهيم ، كه درين باب بر سبيل ايجاز و اختصار تقريرى كنيم ، و روشن كردانيم كه طايفهء كه درين قضيّه با باذشاه اسلام خلّد ملكه ، بحث مىكردند ، غلط كردهاند ! جه هم بقول ايشان كه علما اشرف از عقلااند . درين صورت كه بحث رفته حق با طرف
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 418
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص٤١٨