ذكر نكرد .
جواب آن بر جند وجه مىكوئيم ، و اللّه اعلم :
وجه اوّل : آنكه هر دو آيت مطلقا فرموذه كه نفاد نپذيرذ . لا جرم تناقض لازم نيايذ ، جه اكر كسى عالمى را كويذ كه : در شهرى نظير خوذ ندارذ . بعد از ان كويذ كه :
در هفت شهر نظير ندارذ . اوّل از بعضى كمال او اخبار كرده باشذ ، بعد از آن از بعضى ديكر اخبار كرده ، و هر دو واقع باشذ . و بسبب سخن دوم متردّد نبايذ شذ ، كه او را آن مرتبهء كه دوم نوبت ذكر كرد ، نتوانذ بوذ ، يا ممكن نباشذ . و احوال او هنوز در خاطر موقوف باشذ ، جه شايذ كه او را زيادت از آن نيز كمالى باشذ ، جه صفت كمال منحصر نكردانيذ در مقدارى معيّن . الّا كفت در فلان شهر نظير ندارذ . لا جرم تصوّر كمال معلّق و موقوف باشذ ، و در تحت امكان كه زيادت از آن توانذ بوذ . همجنين در هر دو آيت معلوم مىشوذ كه بذان بحرها كلمات اللّه نفاد نبذيرذ .
و همجنانكه كفته شذ كه حقّ تعالى خواسته كه مثال فرمايذ ، تا خلايق بذان مثال احوال و عظمت كلام اللّه بدانند . مثال آن در عناصر بازنموذه ، كه آن جزوى است از اجزاء بدن انسان ، و ايشان را درو تصرّف و او را مشاهده و همواره باحوال آن مشغول و در آن مستغرق و بآلتى كه آن آلت نيز به انسان مخصوص است و بذان آلت از ملائكه سبقت برده ، و او مسجود و ملائكه ساجد كشته ، و آن علم اسما و كتابت است .
جنانكه حقّ تعالى مىفرمايذ كه :
« وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ »
« 1 » .
در آيت اوّل ، هر جند اسم قلم نيست ، لكن معنى كتابت هست . و كتابت نتوانذ بوذ الّا بقلم ، و بذان مقدار قلم كه موازى آن باشذ كه بذان وفا كنذ . لا جرم معنى آن ضمنا در آن بوذه باشذ ، بحر محيط را مىفرمايذ كه اكر بذان معانى قرآن
هامش
( 1 ) - البقرة ( 2 ) : 31 - 34