آن تمامت فيضها كه فايض مىكردذ جنانكه كفته شذ ، در علم بارى تعالى و تقدّس معلوم و مقدّر و كاين بوذه . و آن جمله مجملا در قرآن قديم لكن ما لا كلام نشايذ كه يك لحظه فياض را عزّ شانه بىفيض تصوّر كنند . و فيض بىارادت و امر متصوّر نه . لا جرم هر فيضى ، كلمه و فرمانى باشذ . جه كفتهايم كه غرض از كلمه اظهار جيزى است و كلمهء حقيقى از آن بارى تعالى و تقدّس توانذ بوذ كه آفرينندهء كلام و متكلّم و ساير موجوداتست .
و بذين تقرير كلمات اللّه بعضى است كه بيش ازين فايض كشته ، و بعضى آنجه فايض ميكردد ، و بعضى آنجه من بعد فايض كردذ . و آنجه حقّ تعالى مىفرمايذ كه :
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ »
« 1 » بعينه اين معنى است . و آنج كلمات اللّه را مطلقا قديم نفرموذه ، ازين جهت توانذ بوذ . و آنجه [ 200 ] قرآن قديم است ، و قديم فرموذه ، از آن جهت است كه تمامت مقدورات قديما و حديثا ، كه در علم حقّ تعالى كاين و معلوم و مقدّر بوذه ، مجملا در قرآن موجود ، و محفوظ و مثبت است و تفسير آيت :
« وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ »
« 2 » اين تقرير و معنى توانذ بوذ .
و آنجه كفتيم كه مصدر كلمات اللّه قرآنست ، ازين جهت كفتيم ، و از جمله عظمت و صفات قرآن يكى آنكه دو آيت :
« لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً »
« 3 » . و آيت :
« وَ لَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ »
« 4 » . در صفات و احوال آن فرموذه . و اين مثال جهت آن فرموذه كه بر احوال آن عامّه واقفاند ، و در آن شروع دارند ، و بيش ايشان مشاهدست ، و از آن قياس توانند كرد تا بعضى از عظمت آن معلوم كنند . و هر كس كه تصوّر كنذ كه آن صفت معنى بطريق مبالغه است ، از جهل و كوتاه نظرى و بىديانتى توانذ بوذ . بلك كفر باشذ ، و آن قرآن قديم را جهت هدايت خلق ، بوقتى بخلق فرستاذ كه غايت زمان كمال بوذ ، و واجب آنكه بر دست خاتم كمالات نوع انسان فرستذ ، و به حكم حديث نبوى كه : « بعثت الى الأسود و الاحمر » بخلايق فرستذ تا به حكم :
« يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً »
« 5 » . از ابتدا تا اكنون ، و بعد ازين تا انقراض عالم هم بدين وجه
هامش
( 1 ) - الحجر ( 15 ) : 21
( 2 ) - الانعام ( 6 ) : 59
( 3 ) - الكهف ( 18 ) : 109
( 4 ) - لقمان ( 31 ) : 27
( 5 ) - النصر ( 110 ) : 2