مراتب باديذ آيذ ؟ جه فرق ميان ايشان عظيم ظاهر و بسيار و بىحدّ توانذ بوذ . و يقين است كه حقايق درستتر و محقّقتر از آنجه حقّ تعالى در قرآن مجيد جهت ارشاد عباد خوذ فرموذه نتوانذ بوذ . و آن را هر كس ادراك نكند ، الّا آن كسان كه حقّ تعالى [ 198 ] در حقّ ايشان فرموذه :
« يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ »
« 1 » .
آن اولو الالباب شايذ كه بعضى از آن حكمت و اسرار بدانند . جه بكنه آن ، جنانكه حقيقت آن باشذ ، به حكم آيت :
« وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا »
« 2 » ، هيج كس نرسذ . بس بر علماء راسخ اولو الالباب واجب باشذ . در آن فكر كردن ، و تتبّع الفاظ آيات قرآن كردن . جه در تحت هر لفظى از آن هزاران هزار معانى موجودست ، و جهت تعبير از آن معانى ، به هزاران هزار الفاظ احتياج ، تا حاليا آن اقسام و احوال كه مبحث آنست مبيّن كردانذ . و در آن شكّ نيست و مقتضى عقل جنان باشذ و حقيقت آنكه قسم اعلى ، مرتبهء اعلى را باشذ بلا تردّد و همجنين الاعلى فالأعلى و الأدنى فالادنى .
اكنون قسم اعلى از نامتناهى حقيقى ، كه در مقدّمه ياذ كردهايم ، كه ما وراء آن مرتبه نيست ، صفات ذات واجب الوجود بارى عزّ شانه راست و بس جنانكه « 3 » برهان بر آن قائم است . و از اقسام نامحصور كه آن مراتب عظيم بسيار و نامحصور قسم نامحصورى ، كه وراء آن هيج نامحصورى ديكر نتوانذ بوذ . جنانكه اكر از آن درجه بگذرذ بمرتبهء نامتناهى حقيقى برسذ . و اكر از آن درجه نازل كردذ با مرتبهء اعظم مخلوقات آمذه باشذ . جنان مرتبهء نامحصور كه از تمامت مراتب نامحصورات مخلوقات اعلى و اعظم باشذ بمعانى قرآن قديم تعلّق داشته باشذ . جه جنانكه كفتيم مراتب نامحصورات عظيم بسيارست .
جنانكه دريا جون مداد كردذ ، و بذان كتابت كنند يك مرتبه است از نامحصورات و هفت دريا همجنين ، و اكر زيادت از آن كويند هم در تحت نامحصور باشذ . و اكر كمتر از آن نيز كويند و تصوّر كنند كه بمداد روذخانه نيز جيزى نويسند هم از قسم نامحصور است ، و
هامش
( 1 ) - البقرة ( 2 ) : 269
( 2 ) - الاسرا ( 17 ) : 85
( 3 ) - در اصل ، لفظ « جنانكه » مكرّر است .