جيزى بدانذ حقيقت آنست كه دانستن آن همه خير محض توانذ بوذ ، و او را اضعاف آنجه داشته باشذ ، معرفت و نور حاصل آيذ ، تا به جائى رسذ كه خوذ را دريابذ ، و احوال خوذ معلوم كنذ ، و معنى : « من عرف نفسه فقد عرف ربّه » بر وى روشن شوذ . و جون كسى بر بعضى از آن واقف شوذ به اين مرتبه مىرسذ ، و او را اين همه كمال حاصل مىآيذ .
بس تصوّر بايذ كرد كه مرتبه و كمال خاتم النّبيين عليه الصّلاة و السّلم كه مكمّل ديكران بوذه ، و آيت :
« فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ »
« 1 » در شان او وارد كشته و بر تمامت آن اسرار وقوف يافته ، و او را از امانت علم و عقل فطرى حظّ اوفر حاصل شذه ، جه مقدار توانذ بود ؟ و درجهء او يك جا رسيذه باشذ . و همجنين هم ازينجا معلوم شوذ كه آنجه حكما بزفان و قياس تقرير مىكنند ، او هم بجشم سر و هم بجشم سرّ ديذه و مطالعه كرده باشذ ، بر كيفيّات و حقايق ، بنقير و قطمير واقف كشته باشذ . و هر جه حكما ببراهين و ادلّهء واضحه درست كرده باشند ، بيش او روشن بوذه باشذ .
و اين تقرير و بيان كه در باب تدوير آسمان و زمين كرده شذ ، جون تمامت مبرهن و درست و راست است . لا شكّ بايذ كه او عليه الصّلاة و السّلم بر آن واقف بوذه باشذ . و بوجهى كه اقوى و اكمل ازين وجه باشذ ، تقرير كرده ، و تعجّباتى كه انسان را باشذ ، و آنجه اشارت بذو رفته كه
« فَذَكِّرْ »
او بوجهى بفهم مردم رسانذ كه تمامت حقّ و راست باشذ ، و هر يك را به قدر استعداد تنبيه كنذ ، تا بواسطهء هدايت او از ضلالت نجات يابند . و هيج از آن مخفى نماند ، و انسان مستعدّ از آن درجه عروج كنذ ، و بعلومى رسذ كه بالاتر از آن باشذ ، و اكر كسى را استعداد سهل و آسان باشذ .
و بذين تقرير و مقدّمات نشايذ كه كسى تصوّر كنذ كه رسول عليه الصّلاة و السّلم ازين براهين واقف نبوذه باشذ ، يا اين تفسير نه از تفاسير حقيقى اين آيت است ، بلك بذين دليل كه كفته شذ بايذ كه اين تفسير از جمله تفاسير عظيم و شريف باشذ ، و هر كس به آسانى بذان نرسذ « 2 » . و جون مدّعى ما در آنجه كفتيم كه زمين كرى است بثبوت رسيذ .
هامش
( 1 ) - الغاشية ( 88 ) : 21 - 22
( 2 ) - در اصل « نرسنده » است .