فريد الدين عطار آن را تضمين كرده و كفته ، شعر :
نكو كوئى نكو كفتست در ذات * كه التّوحيد اسقاط الاضافات
بر فور در جواب كفتم كه : هر جند سخن جنيد بغايت نيكو باشذ ، لكن مناسب آنست كه كويند : « التوحيد اضافه الاضافات » ، جه هر جه اسقاط كنند كجا برند ؟ از ملك او بيرون نتوان بردن ، و بغيرى حوالت و نسبت نتوان كردن . و مثلى معروفست كه كفتهاند كه حقّ تعالى همه قدرتى ننمايذ . الّا آنكه بنده را از ملك خوذ بيرون كنذ ، جه غير ملك او تعالى و تقدّس ، ملكى ديكر نيست ، و عدم و فناء حقيقى نيز متصوّر نه ، تا بكلّى اضافات را معدوم كردانذ و روز قيامت نيز كه مخلوقات متبدّل و هلاك كردانذ جنانجه فرموذه :
« كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ »
« 1 » . و ديكر كه :
« يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ »
« 2 » ، اعدام محض نفرموذه ، الّا تبدّل » ،
« هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ »
فرموذه بلفظ عدم و اسقاط نفرموذه « الّا هالك » .
بس اسقاط اضافات بجه وجه تصوّر توان كرد ؟ اكر اسقاط اضافات تصوّر كنند ، غيرى و ملك غيرى را تصوّر كرده باشند ، و غير و ملك غير در ميانه نيست و ناموجود و محال و حكيم فردوسى كفته :
جهان را بلندى و پستى توئى * ندانم جهاى هر جه هستى توئى
امّا بحث سوم :
مىكوئيم : هم در آن شب حفّاظ خوش آواز حاضر بوذند ، و قرآن مىخواندند . از آواز خوش ايشان ذوقى حاصل شذ . از آن بزركان يكى فرموذ كه :
سبب آواز خوش جه توانذ بوذ ؟ و از جه خاصّيّت است كه بعضى را آواز خوش ، و بعضى را ناخوش است ! ؟ . جواب اين آنجه در آن حالت برفور در خاطر آمذ ، آنست كه تقرير مىروذ ، و جند مقدّمه ببايذ كفتن تا آنجه غرض و مطلوبست بعضى از آن معلوم كردذ .
كوئيم : آواز خوش ، از آن جمله است كه سعى را در آن مدخلى نيست ، بخلاف ديكر علوم كه توان آموختن و هر جند اكر دو كس كه آواز ايشان در خوشى و ناخوشى متفاوت
هامش
( 1 ) - القصص ( 28 ) : 88
( 2 ) - ابراهيم ( 14 ) : 48