و آموزندهء علم مكتسبى بندهء مسكين عاجز ناقص ، كه اكر ازو نيز كمالى تصوّر كنند به نسبت با كمال حقّ تعالى مانند قطرهء باشذ به نسبت با دريا ، بلك كمتر . بس جكونه آنكه علم از قادر با كمال آموخته باشذ ، عجبتر باشذ از آنكه علم از غير قادر آموزذ ، بلك تعجّب آن باشذ كه از غير قادر كسى جيزى آموزذ .
و ازين جهت است كه هيج مخلوقى را آن مرتبه و كمال نيست كه انبيا را عليهم السّلم ، خصوصا نبىّ امّى را كه خاتم انبياست ، عليه من الصّلوات افضلها و من التّحيات اكملها ، كه او محتاج بتعلّم از غير نبوذه جز از بروردكار كه قادر با كمالست ، جنانكه در قرآن مجيد مىفرمايذ كه :
« وَ عَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَ كانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً »
« 1 » .
و رسول عليه الصّلاة و السّلم فرموذ كه : « ادّبنى ربّى فاحسن تأديبى » . « 2 » و سبب تفاخر او باميّى و رجحان كمالش به همه انبيا استغناء او بوذه از تعلّم از ناقصان ، و آنكه غايت كمال علم فطرى انسانى برو ختم شذه ، تا بذان واسطه امّى بوذه و مراتب كمال انسانى را خاتم و خاتم نشايذ كه باشذ الّا او كه بذين صفت موصوف بوذه .
و هر جند افعال تمامت مخلوقات يك از يك عجبتر است ، لكن فعلى عظيم كه از غير قادرى در وجود آيذ ، عجبتر از آن نهند ، كه از قادرى كه اين همه كوهها آفريذه است ، و ازين سبب كه ازين قدرتها همه روزه مىبينند و مىدانند كه آن قادر ، قادرى با كمالست ، بتعجّب داشتن آن مشغول نشوند . و اكر باذشاهى قلعهء از خاك يا از سنك بسازد كه صذ كز بلندى آن باشذ ، عجب و نادر شمرند ، و بذان تفاخر كنند . جه به نسبت با قدرت و قوّت آدمى ، عظيم غريب و نادر باشد . و اين معنى درست و تصوّرى راست است ، و آنان كه غلط كنند ، و به عكس آن تصوّر كنند ، مانند آن باشذ كه هميشه مىبينند كه خازنان باذشاه از خزانهء باذشاه همواره خلعتى و انعامى مناسب مرتبهء هر شخص بمردم مىدهند ، و مردم بذان محتشم و مالدار مىشوند . اكر ناكاه شخصى را بينند كه در غايت محتشمى و مال دارى شذه باشذ و سبب آن ، آنكه باذشاه از خزانهء خوذ جواهر ثمين بذو داذه باشذ و او بذان متموّل و مستغنى كشته ، عجب دارند و از آن غافل باشند كه آن خلعتها و تشريفات و انعامات نيز كه آن خازنان مىداذند هم از آن باذشاه بوذ و بامر او مىداذند ، و بىامر او
هامش
( 1 ) - النساء ( 4 ) : 113
( 2 ) - اين قسمت با صفحهء 181 مطابقت دارد و ظاهرا همان بحث را دو بار با اندكى تغيير آورده است البتّه در صفحات ديگر هم اين گونه تكرار مشاهده مىشود .