خوذ دفع كرده ، بطريق حنجره دفع كند . و جون جنين باشذ همواره حنجرهء عقلا بواسطهء جريان آن فضله در آن ، آواز ايشان را بريشان دارذ و نكذارد كه آواز مضبوط بمانذ .
جواب كفتم كه : اين معنى دور از قياس عقل و قواعد علم طبّ است . جه دماغ كه قوى باشذ ، هركز فضله بخوذ قبول نكنذ ، جه هر عضو كه مادّهبذير باشذ ، آن از ضعف توانذ ، جنانجه هر آدمى كه ضعيف و ممراض باشذ ، هر جه تناول كنذ ، اكثر با اخلاط فاسده باشذ ، و هر عضوى كى بواسطهء المى صعب يا سبب كسر و قطع ضعيف شذه باشذ ، همواره مادّه بذان ريخته شوذ . و جكونه شايذ كه دماغ كه آن را با قوّت نسبت كنند ، كويند كه مادّهبذير باشذ ؟ و اكر نيز تصوّر كنيم كه احيانا باسباب مختلفه مادّهبذير باشذ ، و آن معنى واقع شوذ ، بايذ كه كاهى خوشآواز باشذ و كاهى نه . اكر نيز تصوّر رفتى كى شايذ كه بوجهى از وجوه مادّه قبول كردى جون دماغ عاقل را بقوّت نسبت كردى بايستى كه طبيعت آن را ، آن قدر امتياز و قوّت و اختيار بوذى كه جون دفع كنذ ، بممرّى نفرستاذى كه از آن خطرها متصوّر باشذ . مانند : ذات الجنب و ذات الصّدر و ذات الرّيه و انواع سعالات كه آن همه بدان واسطه حادث كردذ ، كه اخلاط بممرّ حنجره و ريه روان كردذ . و جون بممرّ منخر و بينى روانه شود ، زكام كويند . و هيج خطرى در آن نتوانذ بوذ . و صاحب زكام همواره از رنجهاء مذكور و بسيار رنجها ديكر ايمن باشذ .
مولانا معظّم بجواب فرموذ كه : حكما كفتهاند كه طبيعت متحيّرست ، آن را تمييزى زيادت نيست . بدليل آنكه مىبينيم كه جون كسى را سقطه اتّفاق افتذ و عضوى از اعضاء او آزرده يا شكسته شوذ ، در حال مادّه آنجا ريخته شوذ ، و آماده كنذ و بذان سبب درد صعب حادث شوذ ، و بسيار باشذ كه موادّ در آنجا فاسد كردذ و بوسيذه شوذ . اكر طبيعت متحيّر نبوذى و آن را تمييزى بوذى ، بايستى كه آن موادّ بذانجا نفرستاذى ، و مصالح ابدان را كوش داشتى و آن مادّه به جائى ديكر ريختى .
جواب كفتم كه : اين سخن نيز از سر عقل و علم و انصاف و تحقيق نكفته . جهت آنكه انصاف نباشذ ، شخصى را در يك حالت هم عاقل و هم ديوانه كفتن . تمامت حكما طبيعت را متميّز نهاذهاند ، و حقيقت آنست كه همجنين است . جه تمامت ادويه كه به بيماران دهند ، مادام كه او بقوّت جنانجه بايذ ، به ترتيب آن را كار فرمايذ ، و مضرّتى در آن نباشذ و انواع مسهلات و مأكولات مضرّه را اصلاح كنذ ، و از آن جمله سير و بياز كه از جمله مأكولات لذيذ است . و حقيقت آنكه احشا و معدهء مردم نازكتر از پوست بيرونى
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 198
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص١٩٨