در « رساله فيض و فيّاض » كه در « كتاب لطايف » از مصنفات اين ضعيف است ، اين معنى بوجوه ثابت كردهايم و كفته كه : تمامت علويات ممكنات نيز از جهار جيز مؤتلف مىتوانذ بوذ ، كه ما آن جيز را نمىدانيم كه جكونه و ماهيّت آن جيست ؟ لكن ضرورتست كه جهار جيز باشذ ، تا ائتلاف بذيرفته موجود كردذ . و آن بحسب مناسبت باشد . مانند مناسبت تركيب سفليات و قابل اشدّ و اضعف و اختلافات بسيار بوذ .
و همجنانك مراتب سفليات جهار است : معادن ، و نبات و حيوان و انسان . مراتب علويات نيز بر همان موجب جهار است . و آن بحثى على حده است دقيق عميق ، كه بجند مقدّمه و براهين ، بشرح و بسط با جند فوايد با ديكر كفته شذه . از آنجا مطالعه بايذ كردن ، تا معلوم شوذ جه بحثى غريب است ، و هر كس آن را فهم نكند ، مكر عقلا كه آن را در مطالعه آرنده امّا صفات درياء محيط كه در سابق كفتيم كه در بعضى آبها باشد ، و در بعضى نه . و آن بحسب قوّت و لا قوّت و عظمت و كمال آبها و تفاوت آن صفات مذكوره باشد . مثلا مانند آنچه هر آبى كه بزركتر باشد ، موج آن عظيمتر باشد و كشتيهاء بزركتر در آن توانذ بوذ ، و ابخره كه از آن برخيزذ ، زياذت بود ، و ديكر صفات و حالات كه بكثرت متعلّق بوذ ، لا شكّ در آن زيادت بود ، و بعضى آبها آن باشد كه ماهى و حيوانات مختلف در آن بيشتر متولّد شوذ ، و بعضى در آن مرواريد و جيزهاء شريف متولّد شوذ .
و اين صفات و خواصّ در آن باسباب مختلفه ، عظيم متفاوت و مختلف بوذ ، و هيج يك بىسببى نه لكن از بسيارى كه باشذ هر كس ضبط آن به آسانى نتوانذ كرد ، مكر كلّيّات آن را مانند ضبط مراتب كلّيّات ممكنات كه كردهاند ، و جزويّات آن را هر كس ضبط نتوانذ كرد . و اين معنى مناسبت و مطابق و موافق آنست كه هم در « رسالهء فيض و فيّاض » مذكور مبيّن كردانيذهايم ، كه بعضى صفات بارى تعالى آنست كه در بعضى مخلوقات باشذ ، و در بعضى نه ، بحسب اختلاف ، و هر جه اشرف باشذ از آن صفات هر دو بيشتر بوذ . و آن قابل اشدّ و اضعف و مراتب بسيار بوذ .
امّا صفات درياء محيط كه در سابق كفتيم كه در هيج دريايى و آبى ديكر نبوذ ، مانند آنكه محيط قعير و ديكر جيزها كه بذان مخصوص بوذ و به غير نه ، و ما يجرى مجراها . و اين مناسب آن تقرير است كه در رسالهء مذكور كفتهايم كه بعضى صفات بارى تعالى آن باشذ كه در هيج ممكنى نباشد ، مانند الوهيّت و خالقيّت مطلق ، و استغناء از غير .
و اكر قائلى كويذ كه : بسيار صفات در ديكر آبها مىيابيم كه در درياء محيط
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 131
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص١٣١