مختار بوذى ، اين ممكن نكشتى و همه در صفات و عطايا متساوى بوذندى ، و آن قاعده بر تقدير عدم قدرت و اختيار بر سبيل الزام فلاسفه كفتيم . و اكر نه مذهب ما آنست كه او قادر مختار است ، و همه صفات ممكنات از قدرت و اختيار او فايض :
« يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ »
« 1 » .
و اكر قايلى كويذ كه : آن بحسب استعدادات قوابل است .
كوئيم : نقل سخن با استعدادات قوابل كنيم و كوئيم : سبب آن استعدادات جيست ؟
و هرآينه در آخر معترف بايذ شذن كه سبب آن قدرت و اختيار بارى تعالى است . آن نيز همه در استعداد متساوى بوذندى و فيض از موجب بالذّات على السّويّه رسيذه ، و همه در صفات و لوازم [ 67 ] متساوى بوذندى ، و جنين نيست .
و اكر قايلى سؤالى ديكر بر اصل دليل كنذ و كويذ كه : جون تو كفتى ، بايستى كه ايجاب بالذّات شامل بوذى مر ممكنات را . ما نيز در قدرت كه مدّعى و مذهب تو است جنين كوئيم كه : بايستى كه همه ممكنات را شامل بوذى و نيست ، بلك بيشتر ممكنات قدرت نيست . .
جواب كوئيم : آن نيز عين قدرت است ، جه قادر را ضرورت نيفتذ كه همه را على السّويّه عطيّه دهذ . جه آن منافى قدرتست ، بخلاف موجب بالذّات كه فيض او عامّ باشذ .
جه مثلا قدرت تامّ باذشاه آن باشذ كه او هم قادر باشذ ، به آنكه جيزى ببعضى دهذ و ببعضى ندهذ ، و قادر باشذ ، بذانجه « 2 » ببعضى بهتر و بيشتر دهذ و بعضى كمتر . و قادر باشذ كه ببعضى اصلا ندهذ . و قادر باشذ كه بذانج داذه باشذ باز كيرذ تا قدرت تامّ من كلّ الوجوه بوذه باشذ .
و هر جه بخلاف آن بوذ نقصان قدرت و عجز باشذ ، و ما در تحقيق اين مسأله و جمع بين المذهبين بر وجهى كه دلايل عقلى و نقلى بذان قائم است و مذهب متكلّم و حكيم را هر دو مناسب و موافق در « كتاب لطايف » كه از مصنّفات اين ضعيف است ، در « رسالهء فيض و فيّاض » مبيّن كردانيده ، و اينجا غرض آن نيست . بلك اثبات قدرتست ، و الزام جماعتى كه نفى آن ميكنند . و ابطال جند قاعده كه بر آن مبنى و متفرّع است ، و از آن اشتباهات و خللهاء بسيار ، هم در عقل و هم در دين ، واقع تا آن را
هامش
( 1 ) - البقره ( 2 ) : 105
( 2 ) - در اصل « بذانجه » مكرّر است .