و در كلام خاتم اولياء ( عليه الصلاة و السلام ) : « من عرف نفسه فقد عرف ربه » .
يعنى : « كسى كه شناخته است نفس خود را پس بتحقيق شناخته است پروردگار خود را . »
و در كلام ديگر آن معدن علوم ربانى در جواب سائل « ويلك ما كنت اعبد ربّا لم اره » قال : « و كيف رأيته » قال : « ويلك لا تدركه العيون بمشاهدة الابصار و لكن رأته القلوب بحقايق الايمان » . يعنى : « واى بر تو نبودهام عبادت كننده كسى را كه نديدهام او را » ، گفت آن سائل : « چگونه ديدهاى او را » ، فرمود : « واى بر تو ادراك نمىكند او را چشمها به مشاهدهء ابصار ، و ليكن ديدهاند او را دلها به حقيقتهاى ايمان . »
متفطن و متلطف باش ! كه غايت غموض دارد و وصول به حق حقيقتش به رياضات علميه و مجاهدات نفسانيه و به انقطاع تمام به حضرت ربوبيت محتاج است .
و بدانكه : چون آثار و فيوضات مختلفند به شدت و ضعف و كمال و نقصان ، و متفاوتاند به قرب و بعد نسبت به مبدأ اعلى ، و سابقا اشاره نمودم كه : همهء كمالات و نعوت ، به حقايق وجوديه و لمعات نوريهء وجوديه برمىگردند ، و همهء عوارض وجود از آن جهت كه عوارض وجوداتاند غير وجودند به حسب معنى و مفهوم و عين وجودند ، به اعتبار حقيقت و ذات ، چنان كه در عينيت تشخص با وجود منكشف گرديد .
و به همان بيان محقق مىشود كه علم و حيات و قدرت و وحدت ، عين حقايق وجوديهاند به حسب حقيقت و ذات - اگرچه به اعتبار معنى و مفهوم متغاير باشند - از اينجا ظاهر مىشود در نزد صاحب فطنت صحيحه كه هرجا كه وجود رفته است همه صفات و عوارض وجود نيز رفته است ؛ زيرا كه تفاوت نيست در ميانهء حقايق وجودات ، مگر به شدت و ضعف و به كمال و نقصان ، و بسوى اين دقيقهء الهيه اشاره است در صحيفهء الهيه
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ »
« 1 » ، متفطن باش !
لهذا مراتب عرفان و ايمان و مقامات توحيد و معرفت خداوند جهان ، مختلف است به شدت و ضعف و به كمال و نقصان ، به حيثيتى نسبت هر مرتبه به مرتبهء ديگر كه در فوق او است ، نسبت نقص به تمام و نسبت ضعف به قوت و نسبت قطره به دريا است .
هامش
( 1 ) . سورهء اسراء ( 17 ) ، آيهء 44 .