به اين مقام اعلى فرمودند : « نور يشرق من صبح الازل فيلوح على هياكل التوحيد آثاره » .
شرح جملهء مباركه كلام امام كه فرمود : « نور يشرق من صبح الازل »
در صحاح اللغه مذكور است كه : نور به معناى روشنى است ، و آن عبارت است از چيزى كه ظاهر باشد به نفس خود ، و مظهر باشد غير خود را - چنان كه در شارقات سابقه به استيفاى تمام گذشت - و نيز در آن كتاب مذكور است « شرقت الشمس شروقا اى طلعت - و اشرقت ، اى اضائت » يعنى : « شرقت الشمس » بمعنى « طلعت - الشمس » است يعنى طلوع كرد آفتاب « و اشرقت الشمس » از باب افعال به معناى اضائت است ، يعنى روشن گردانيد آفتاب ، و « اشرق وجهه اى اضاء و تلألأ حسنا » يعنى : روشن شد روى او و متلألأ گرديد از جهت حسن .
در بيان معناى صبح صادق و صبح كاذب
و نيز مذكور است كه : صبح به معناى فجر است و فجر به لغت فرس بامداد را گويند ، و چون حق انكشاف معناى اين فقرهء شريفه موقوف بر بيان و حقيقت و كيفيت صبح صادق و كاذب است ، لهذا به عنوان اجمال مىگويم كه : شكل زمين كروى است اگرچه به جهت كوهها و باديها و گودالها از كرويت حقيقى افتاده است .
ولى از كرويّت حسّى بيرون نرفته است ، زيرا كه نسبت قطر اعظم جبال به قطر زمين مثل نسبت سبع از يك دانهء جو است به كرهاى كه قطر آن يك زراع باشد ، چنان كه محققين اهل هيئت محقق نمودهاند ، و از بينات است كه سبع مذكور در جنب كرهء مذكوره نسبت محسوسه ندارد .
و نيز اهل آن فن در علم ابعاد و اجرام محقق نمودهاند كه جرم آفتاب صد و شصت و شش و ربع ثمن برابر زمين است ، پس از انعكاس جرم آفتاب به زمين نصف بيشتر آن روشن مىشود و نصف كمترش در انظلام خود باقى مىماند ، و دايرهء صغيره در ميانهء مستضىء و مظلم از كرهء زمين حادث مىشود « 1 » ، زيرا كه آن دايره از مركز
هامش
( 1 ) . اشاره به آنكه ظل زمين مخروطىشكل است و به حركت آفتاب متحرك مىباشد .