دهشت رهائى يافتم و به توفيق الهى چشم سر را بستم و ديدهء دل را گشودم و به ديدهء دل ملكوت آسمان و زمين را مىديدم . چنان كه در صحيفهء الهيه وارد است
« ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى
« 1 »
. . . »
تا آخر حديث . چون بر اكثر اين مقامات مشتمل بود از براى تنبيه دوباره نقل كردم . متفطن باش ، و رجوع كن به آن احاديث تا اين مقامات به كمال حد انكشاف آيد و - كالشمس فى رابعة النهار - مشاهد و عيان گردند .
شرح جملهء مباركهء « جذب الاحدية لصفة التوحيد »
لهذا كميل بن زياد عرض كرد : « زدنى بيانا » و آن معدن علوم ربّانى از براى اشاره به اين مقام اعلى فرمودند : « جذب الاحدية لصفة التوحيد » .
در صحاح اللغه مذكور است : الجذب المدّ ، و يقال للرجال اذا كرع فى الماء ، جذب منه نفس او نفسين » يعنى : « جذب به معناى كشيدن است ، و گفته مىشود مردى را كه تناول كند آب را به دهن خودش جذب كرد يك نفس يا دو نفس » .
و در كنز اللغه مذكور است كه : « جذب به معناى كشيدن و ربودن نور اقدس ذات احدى است مر صفت توحيد عارف موحد را بسوى خودش » .
اشاره به سرّ معناى كلام معجزنظام « عرفت ربّى بربّى ، و بك عرفتك »
بدان اى صاحب بصيرت كه مراد از احديث ، مرتبهء غيب الغيوب است و صرف صرف ذات اقدس جل و علاست كه هيچ نحوى از انحاء كثرت و اثنينيت در او متصور نمىباشد ، و مقدّم است بر مرتبهء واحديت كه مرتبهء ذات با ملاحظهء أسماء و صفات است ، چنان كه در شارقات سابقه به حد انكشاف آمد .
و مراد از صفت توحيد ، عرفان عارف موحّد است و آن عبارت از مشاهدهء وحدت ذات معروف است .
و مراد از جذابيت صفت عرفان ، ربودن اين صفت و كشيدن اوست بسوى خود ، به حيثيّتى كه اين صفت نيز از نظر او بالكليه ساقط گردد بلكه شاعر به اينكه
هامش
( 1 ) . سورهء نجم ( 53 ) ، آيات 17 و 18 . بايد توجه داشت كه احديت ذاتيه مرتبهء غيب الغيوب است و احديت مقدم بر واحديت تعين احديت ذاتيه است و تفصيل احديت متعين از ذات همان واحديت است و سؤال از احديت ذاتيه سؤال از مجهول مطلق است . آخوند ملا عبد اللّه از كسانى است كه مرتبهء احديت به شرط لا از تعين و امكانى را تمام ملويت حق مىداند .