براهين عقليه و حجج نيره حاصل مىشود .
مرتبهء سوم از مراتب آتش معرفت كسانى است كه احساس كنند گرمى آن را به سبب مجاورت و قرب آن ، و مشاهده نمايد امورى را كه به نور آن مستضيىء و روشنند ، و نظير اين مرتبه از مراتب توحيد و عرفان معرفت خلّص مؤمنين است كه دلهاى ايشان مطمئن گرديده است به خداوند يگانه ، و يقين نمودهاند به نحوى از شهود كه او نور آسمانها و زمينها است ، چنان كه در صحيفهء الهيه وارد است
« اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ »
« 1 » .
مرتبهء چهارم از مراتب معرفت آتش معرفت كسانى است كه محترق باشند به آن به كليهء بدن خود ، و متلاشى باشند در آن ، به جملهء بنيهء خويش ، به حيثيتى كه اثرى از هويت ايشان باقى نماند ، و نظير اين مرتبه از مراتب توحيد و عرفان معرفت كسانى است كه مقام ايشان فناى در توحيد است ، يعنى نظر ايشان مقصور است به مشاهدهء جمال و جلال ازلى به نهجى كه مرتبهء كمال اخلاص كه نفى نعوت و اوصاف است حاصل شود و در تحت اشعهء جلال و جمال او مستغرق و مستهلك گردند ، و از همهچيز غافل شوند ، حتى از انيّت و تعيّن و ذوات خود و حتى از توحيد و عرفان خود ، جز او را نبينند و جز او را نپرستند .
و اين مرتبه از توحيد و عرفان قصواى مراتب توحيد و عرفان و عليا درجات ايقان و ايمان است - روزى كند خداوند يگانه به ما وصول به آن درجه و وقوف به آن درجه را بمنّ خود و كرم خود » . تمام شد ترجمهء كلام آن حكيم الهى و عارف ربّانى ضاعف اللّه درجاته فى العلم و اليقين .
و ليكن در اين مقام لطيفهاى است عرفانيه و دقيقهاى است الهيه كه در شارقات سابقه اشاره نمودم و آن اين است كه : در مقامات توحيد و عرفان مقامى است اعلاى از همهء اين مقامات ، و درجهاى است اجلاى از همهء اين درجات ، و آن بقاى بعد از فنا ، و صحو بعد از محو ، و فرق بعد از جمع است ، و آن عبارت است از اينكه : مشاهدهء حق شاغل از مشاهدهء خلق نباشد و مشاهدهء خلق حاجب از مشاهدهء حق نباشد ، بلكه در عين وحدتبينى كثرتبين باشد ، و در عين كثرتبينى
هامش
( 1 ) . سورهء نور ( 24 ) ، آيهء 35 .