قسم از توحيد ، توحيد عموم مسلمين است .
و لب عبارت است از : توحيدى كه به طريق كشف و شهود حاصل شود و متحقق نمىشود اين معنا مگر در هنگامى كه مشاهده نمايد شياء كثيره و امور متكّثره را صادر و فايض از واحد قهّار ، و اين قسم از توحيد ، توحيد مقرّبين است .
و لبّ لب عبارت است از : مشاهدهء حق اول به حيثيتى كه همهء اغيار حتى انيّت و ذات خود عارف نيز از نظر شهود ساقط گردند ، و مستغرق شود باطن و سرّ او به مشاهدهء واحد قهّار ، اين است معناى فناى در توحيد در نزد اهل عرفان ، و اين قسم از توحيد ، توحيد صديقين است » . تمام شد كلام او .
بيان اقسام و مراتب توحيد به مذاق حكيم عارف خواجه نصير در اوصاف الاشراف
و سلطان المحققين و برهان الحكماء الاسلاميين نصير الملة و الحق و الدين محمد بن الطوسى ( قدس سره القدوسى ) در كتاب اوصاف الاشراف فرموده است كه : مثل مراتب توحيد و عرفان مثل مراتب معرفت آتش است ، مرتبهء اولاى معرفت آتش آن است كه ، مسموع شود كه در عالم وجود جوهرى است كه فانى مىكند ملاقى خود را ، و ظاهر مىشود اثر آن در هر چيزى كه محاذى باشد با آن به وضع خاصى ، و هرچه از آن اخذ شود موجب نقصان آن نباشد ، و آن جوهر نامش آتش است .
و نظير اين مرتبه از مراتب معرفت حق اول ، معرفت كسانى است كه تصديق نمودهاند دين مبين و ملت بيضاى سيد مرسلين را به مجرد تقليد آبا و امّهات و يا به اتباع اكياس و اشراف از معروفين به فضيلت و براعت ، يعنى بدون اطلاع بر براهين عقليّه ساطعه و حجج نيّره قاطعه .
مرتبهء دوم از مراتب معرفت آتش ، معرفت كسانى است كه دودى مشاهده نمايند و حكم كند عقل ايشان به اينكه اثر بدون مؤثر ، و حادث بدون محدث متحقق نمىتواند شد ، پس يقين كنند به اينكه مؤثر اين اثر خاص در عالم وجود متحقق و شأنش اين قسم از تأثير است .
و نظير اين مرتبه از مراتب توحيد و عرفان ، معرفت كسانى است كه از