عين يكديگر و عين ذات اقدس واجب الوجود بالذاتاند به حسب وجود و تحقق و به اعتبار ذات و مصداق ، به اين معنى كه وجود ذات بعينها وجود آن صفات است و وجود آن صفات بعينه وجود ذات است ، و تغايرى متصور نيست مگر به اعتبار مجرد معنى و مفهوم ، چنان كه در شارقات سابقه به تفصيل تمام مذكور گرديد .
ششم توحيد در صفات سلبيه و اوصاف جلاليه است ، يعنى همه صفات جلاليه و اوصاف تنزيهيه به يك صفت سلبى وصف تنزيهى كه عبارت از قدّوسيّت و سبوحيّت باشد برمىگردند ، و آن يك صفت عين ذات اقدس است .
هفتم توحيد در صفات فعليه و اوصاف اضافيه يعنى همهء صفات فعليه و اوصاف اضافيه به يك صفت اضافيه برمىگردند ، و آن صفت عبارت از قيّوميّت مطلقه و فياضيّت عامه است ، و در شارقات سابقه محقق نمودم كه ، اين قسم از توحيد به اعتبارى به توحيد در افعال برمىگردد . زيرا كه مناط و مبدأ صفات اضافيه فيض اطلاقى انبساطى است كه فعل مطلق ذات اقدس است . و بعضى از محققين عرفا گفته است كه توحيد سه قسم است : اول توحيد افعال ، دوم توحيد صفات ، سوم توحيد ذات .
و تمسّك نموده است در اين باب به كلام خاتم انبياء ( عليه التحية و الثناء ) :
« اعوذ بعفوك من عقابك و اعوذ برضاك من سخطك و اعوذ بك منك » .
و بعضى از محققين ايشان دو قسم از براى توحيد ذكر نموده است اول توحيد احديت ، دوم توحيد فردانيت .
مرادش از توحيد احديت توحيد عامهء مسلمين است ، خواه از تقليد علما و اكياس مأخوذ شود ، و يا از دليل و برهان حاصل آيد ، و مرادش از توحيد فردانيت توحيد كمّل عرفا است - از انبياء و اولياء و متابعين ايشان - كه به طريق كشف و عيان از براى ايشان حاصل شود و مشاهدهء جمال ازلى و جلال لم يزلى منصوب ديدهء بصيرت گردد .
و بعضى از ايشان قائل است كه : توحيد دو قسم است ، اول را توحيد الوهى ناميده است ، و دوم را توحيد وجودى ، و مرادش از توحيد الوهى توحيد احديت است در تقسيم سابق ، و از وجودى توحيد فردانيت است در همان تقسيم .
و بعضى از محققين ايشان گفته است كه توحيد سه قسم است :
اول توحيد عامه است كه مستفاد شود از شواهد نقليه و دلايل عقليه به
انوار جليه در كشف اسرار حقيقت علويه (فارسى) — صفحة 329
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص٣٢٩