تقسيم و توضيح
بيان اقسام توحيد ، توحيد به معناى احديت ذات و صفات حقيقى و اضافى و وجود و توحيد در فعل و آثار
بدانكه تقسيمات بسيارى از براى توحيد كردهاند و اين فقير در كتاب لمعات الهيه هفت قسم از براى آن بيان نمودهام ، و اكثر آن اقسام را در شارقات سابقه با بيانات شافيه به رشتهء تقرير كشيدهام و از باب توضيح و تتميم مىگويم :
اول آن اقسام توحيد به معناى احديت است ، و آن عبارت است از : تصديق به اينكه حقيقت واجب الوجود بالذات ، واحد من جميع الجهات و بسيط من جميع - الحيثيات است ، وحدتش وحدت حقه و بساطش بساطت صرفه است .
دوم توحيد به معناى « لا شريك له فى وجوب الوجود » است ، يعنى شريك نيست ذات اقدس خداوند يگانه را در معناى وجوب وجود ذاتى ، و در مفهوم واجب - الوجود بالذات است ، يعنى مصداق و محكى عنه اين دو معنى يك حقيقتى از حقايق عينيه است و تحقق مصداق و حقيقت ديگر از براى آن دو معنى از جملهء مستحيلات و از ممتنعات بالذات است « لا إله الا اللّه وحده لا شريك له » .
سوم توحيد به معناى توحيد « لا شريك له فى الايجاد » است يعنى شريك نيست ذات اقدس خداوندى را در ابداع مبدعات و ايجاد مكوّنات و اختراع علويّات و سفليات - جوهرا و عرضا و مجردا و ماديا عقلا و نفسا مادتا و صورتا - با تحقق فواعل كثيره و مبادى غير محصوره ، و كيفيت و حقيقت و حقيقت واقعيتش در شارقات سابقه با بيانات شافيه و تبيانات كافيه به حد انكشاف و انجلا آمد .
چهارم توحيد به معناى « لا شريك له فى اىّ معنا و مفهوم كان » است ، يعنى شريك نيست ذات اقدس خداوندى را در هيچ معنائى از معانى و در هيچ مفهومى از مفهومات ، با تحقق اشتراك معنوى در عوارض وجود از آن جهت كه ، وجود است از وحدت وجود و تشخّص و علم و قدرت و حيات و مانند آنها ، و كيفيت اين مطلب اسنى و مقصد اعلى در كتاب لمعات الهيّه بأبسط وجوه بيان نمودهام ، و از شارقات سابقه و لمعات ماضيه در نزد تأمل صادق و تعمق كامل مستفاد مىتواند شد .
پنجم توحيد در صفات حقيقيه و اوصاف كماليه است يعنى همه صفات حقيقيه