ذات خود نمايد ملاحظه كند از آن جهت كه ملاحظهء جمال و جلال حق است نه از آن جهت كه متزيّن به زينت حق و متخلّق به اخلاق حق است اين است معناى كلام خاتم ولايت ( عليه السلام ) : « و كمال توحيده الاخلاص له » . تمام شد كلام آن محقق .
نقل كلام شيخ اعظم ابو على سينا در تحقيق مقام فناى كلى از اشياء
و رئيس محققين در مقامات العارفين از كتاب اشارات « 1 » بعد از بيان كيفيت سلوك و اشاره به مراتب فنا از براى اشاره به اين مقام از فنا فرموده است : « ثم انّه ليغيب عن نفسه ، فيلحظ جناب القدس فقط ، و ان لحظ نفسه فمن حيث هى لا حظة لا من حيث تزيينها و هناك للحق الوصول » « 2 » .
يعنى بعد از انتقال از مقام سابق كه در فصل سابق ذكر نموده است و آن مقام سابق اين است كه از جملهء مقامات سلوك آن است كه سرّ سالك و باطن عارف ، به جهت رياضات علميه و عمليه مصفا شود از همهء رذايل نفسانيه به منزلهء آينه كه از همهء كدورات مصقّل و مصفّا باشد ، پس فايض شود بر او انوار و آثار حق و مبتهج گردد به ذات خود جهت تزيّن او به زينت انوار و لمعات حق ، پس در اين حالت از براى او نظرى است بسوى حق ، و نظرى است بسوى خود ، پس هنوز آن سالك به مقام حق وصول نرسيده در مقام تردد و خودبينى مىباشد ، و به كلى از شرك خفى خالص نمىباشد ، مقام ديگرى از براى سالك حاصل مىشود كه در آن مقام ذات خود نيز از نظرش ساقط مىشود ، و ملاحظه نمىكند مگر عظمت و جلال حق ( جل و علا ) را ، و اگر ملاحظهء ذات خود نمايد از آن جهت است كه ملاحظه كنندهء حق است ، نه از آن جهت كه ذاتش موجود است و متزيّن به زينت حق است . و اين مقام مقام حق وصول است نه مقام سابق ، و اين مقام آخر درجات سلوك از خلق به سوى حق است .
و بعد از اين سلوك ، سلوك ديگرى است كه آن را سلوك بالحق فى الحق گويند ، و سفر به حق در حق نامند ، چنان كه اشاره كردم ، و شيخ نيز بيان فرمودهاند ،
هامش
( 1 ) . شرح اشارات ، چاپ جديد ، طهران 1379 ، جلد سوم الهيات ص 386 ، 387 .
( 2 ) . فى نسخة ط ج د « لا من حيث هى بزينتها » .