و در نزد صاحب بصيرت بغايت ظاهر و روشن است كه مراد ايشان بيان فناى كلى است كه در نزد ايشان موسوم به فناى اكبر است ، و الا سابقا منكشف گرديد كه فنا به آن معنا كه مذكور گرديد مراتب غير محصوره دارد .
اشاره به معناى سير الى اللّه و سلوك به سوى حق مطلق به قطع منازل و طى درجات . . .
و در كتاب نفايس الفنون مذكور است كه : « از جمله حالات سلّاك مسالك حقيقت و معرفت فنا و بقا است فنا عبارت است از نهايت سير الى اللّه ، و بقا عبارت است از بدايت سير فى اللّه » .
مرادش از نهايت سير الى اللّه آن است كه جهت قوه ، و استعدادات و حيثيات نقصانات تعلقات نفسانيه بالكليه مرتفع شود و به وجود روحانى امرى و به حصول عقلانى مفارقى متّصف گردد ، زيرا كه در اين مرتبه همهء كمالات وجودى به حسب كميت حاصل و همهء نفسيات و تعلقات نفسانى زايل مىباشد .
اشاره به معناى سير فى اللّه و بيان معناى فنا
و مرادش از سير فى اللّه آن است كه بعد از حصول وجود امرى مفارقى سلوك در مراتب امرى به حسب كيفيت و اشتداد حاصل آيد تا تخلّق به اخلاق ربّانى تحقق پذيرد . چنان كه از خاتم نبوت ( صلى اللّه عليه و آله و سلم ) وارد است :
« تخلّقوا باخلاق اللّه » و تسميهء اين سير ، به سير فى اللّه به جهت آن است كه مراتب امر مرتبهء مشيت ثانيه و صفات اضافيه است . چنان كه در صحيفهء الهيه وارد است « ذو العرش رفيع الدرجات » « 1 » مراد از درجات ، مراتب صفات اضافيه و تنزلات صفات حقيقيه است زيرا كه وجود امرى مظهر همهء اسماء صفات است ، حقيقيه باشند يا اضافيه . و اين معنا منافى نيست به آنچه كه در شارقات سابقه محقق گرديد كه صفات حقيقيه در مبدأ اعلى ، عين ذاتاند بلكه مؤيد و مؤكّد آن است ، متفطن باش كه دقيق المسلك و صعب المنال است . .
و صاحب همان كتاب گفته است كه : « اختلاف اقوال عرفا در تعريف فنا و بقا مستند است به اختلاف احوال سائلان كه هركس فراخور فهم و حال سائل خود
هامش
( 1 ) . رفيع الدرجات ذو العرش .