موت اشخاص انسانى كه به مرتبهء عقل بالملكه و بلوغ صورى نرسيدهاند از اطفال و مراهقين و مجانين و ضعفاى عقول كه صيت تكليف و اسلام به گوش ايشان نرسيده است و عقول ايشان از ادراك معارف حقيقيه قاصر باشد نيز منحصر به موت طبيعى و اضطرارى است .
بلكه بعد از حصول بلوغ صورى هرگاه مجال استنباط و استدلال و عمل و اخذ قوانين شرعيه و عمل به مقتضاى آنها - نفيا و اثباتا فعلا و تركا طاعتا و عصيانا - از براى او حاصل نباشد و موت اضطرارى حاصل شود ، در اين ماده نيز موت منحصر به طبيعى و اضطرارى مىباشد .
موت ارادى در باب سعادت و طرف شقاوت هردو متحقق مىشود
خلاصهء كلام : موت ارادى در صورتى محقق مىشود كه عقل بالملكه حاصل باشد و به مقتضاى آن عمل كرده شود و انتقالى از نشأتى به نشأت ديگر و خروجى از قوه به فعليتى متحقق گردد . خواه مقتضاى عقل بالملكه شبهات واهيه و اعتقادات باطله و جهالات مركبّه باشد ، و خواه عقايد حقّه و معارف حقيقيّه و معالم دينيّه باشد ، و خواه به مقتضاى قوانين شرعيه و نواميس الهيه ، مرتكب طغيان و عصيان شود ، خواه اين انتقال و خروج در باب سعادات باشد يا در باب شقاوات .
زيرا كه بعد از بلوغ صورى و حصول عقل بالملكه و تحقق شرايط عقليه و شرعيه ، ترقيّات و تنزلات اعمال و افعال طاعات و عبادات ، طغيان و عصيان ، منوط به ارادات و اختيارات و انظار و افكار مكلفين از اشخاص انسانى و غايات منظوره ، و اعراض مقصوده غايات اختياريه و اغراض مرضيه است - عقليّه باشند يا وهميّه ، ملكيّه باشند يا شيطانيه - و در اشراقات سابقه كه در تحقيق اجل طبيعى از دو قسم موت اضطرارى به رشتهء تقرير كشيدم ، تأمل نماى تا مجال توقف نماند بدانكه اين قسم از موت در سنخ جنّ يعنى از نوع پرى نيز متحقق مىتواند شد .
زيرا كه ايشان نيز از ارباب عقول و انظار و اصحاب قلوب و افكارند ، لهذا مكلفند به اصول شرعيه و معالم دينيه و مأمورند به مجاهدات نفسانيه و اعمال بدنيه چنان كه مستفاد از ظواهر آيات و اخبار بلكه مقتضاى ضرورت و بداهت ملت بيضاى