و تخصيص موت در اين حديث شريف به موت اضطرارى تخصيص بلا مخصّص است و ترجيح بلا مرجح و حكم بدون دليل است ، پس مراد از موت در اين حديث مطلق انتقال از نشأتى از وجود به نشأت ديگرى از وجود است به اضطرار باشد يا به اختيار .
بلكه مىتوان گفت كه حملش به اختيارى اولى و ارجح است ، زيرا كه مراد از تنبيه بر اين تقدير تنبّه به معارف عقليه و انوار روحانيه و برازخ علويه و سفليه است ، با تفاوت فاحش در مراتب تنبّه به حسب كميّت و كيفيت به جهت تفاوت مراتب موت اختيارى . بخلاف اينكه محمول شود بر مرگ اضطرارى . زيرا كه تنبّه بر اين تقدير نسبت به برازخ سفليه است ، زيرا كه خصوص موت اضطرارى مقتضى زياده بر اين نمىتواند شد .
مگر اينكه در حال حيات به جهت موت اختيارى كمالاتى كسب كرده باشد كه موجب تنبيه زياده بر برازخ سفليه شود و كلام صادق آل محمد ( عليه السلام ) :
« الموت هو التوبة » . يعنى مرگ عبارت از توبه است نيز اشاره به اين قسم از موت است ، زيرا كه حقيقت توبه رجوع از نقصانات به سوى كمالات است .
خواهى بگو : رجوع از دنيا به آخرت است . خواهى بگو : رجوع از ماسواى حق است به سوى حق ، اگرچه آن ماسواى خود توبه باشد ، و آن مرتبه از توبه قصواى مراتب توبه است ، و توبهء نصوح عبارت از اين قسم از توبه است ، پس حقيقت موت ارادى توبه ، و حقيقت توبه موت ارادى است .
و بسوى اين قسم از موت نيز اشاره است كلام معجز نظام :
« فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ »
« 1 » ، يعنى : « رجوع كنيد بسوى پروردگار خود پس بكشيد نفسهاى خود را » . و كلام خاتم ولايت در نهج البلاغه در وصف خاتم نبوت « قد احيى عقله و امات نفسه » . يعنى : « زنده گردانيد عقل خود را و ميرانيد نفس خود را » . و كلام ديگر آن جناب در همان كتاب : « اغتنم المهل ، و بادر الاجل ، و تزوّد من العمل » . يعنى « غنيمت شمار مهلت را و مبادرت كن بسوى مرگ و توشه بردار از عمل » . و كلام ديگر آن جناب در همان كتاب : « التصديق منهاجه و الصالحات
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ( 2 ) ، آيهء 54 .