و شناختى كه هريك را به حسب فطرت و جبلّت ، غايت خاصى و مطلوب مخصوصى و محبوب متعيّنى است ، و با منافى و مدافع مقصود و مطلوب خودش على الدّوام در نزاع جبلّى و جدال فطرى است .
و به اين جهت سلوك طريق غايات حقيقيه از براى نفوس ناطقهء انسانى ، خطرناك و هولناك ، و قطّاع طريق نجات از اطراف و اكناف با شمشيرهاى آخته و دشنههاى افراخته ، به جدال و نزاع برخاسته ، طالب مشتهاى خويش مىباشند .
در بيان آنكه نفوس به حسب حدوث جسمانى ، و به اعتبار بقاء روحانى و مجردند ، و اشاره به مراتب وجود عقل
علاوه بر اين در جاى خود محقق است و در اين وجيزه نيز اشاره رفت ، و خواهد آمد ، كه نفوس انسانيه ، جسمانية الحدوث و روحانية البقاء مىباشند ، و قوهء نطقيه يعنى قوهء قدسيهء عقليه ، در اوايل سن بلوغ صورى ، از مبدأ فياض فايض مىشود ، و مرتبهاش عقل بالملكه است ، و حاصل نمىباشد در اين مرتبه از براى ايشان مگر بديهيات از كليات ، چنان كه در مرتبهء سابقه كه موسوم به عقل هيولايى است از همهء معقولات خالىاند .
و بعد از حصول اين مرتبه از مراتب جوهر نطقى اكتساب نظريات از بديهيات و استعلام مجهولات از معلومات و استنتاج نتايج از مقدمات ، از حيّز امكان و قوه بيرون مىآيد و طريق فكر و نظر از براى ايشان گشوده مىشود .
پس بعد از ترتيب مبادى و مقدمات ، مواليد نتايج ، از بطون امهات آن مبادى بيرون مىآيند ، و به قدر حصول نظريات از بديهيات و به اندازهء فعليت و تحصّل معقولات ، اشتداد جوهرى و استكمال ذاتى در آن جوهر عقلى و طاير قدسى متحقق مىشود ، و ارتباط حقيقى و اتصال معنوى به عالم قدس و طهارت يعنى به مفارقات عقليه و ارواح كليه حاصل مىشود .
و اين مرتبه از مراتب جوهر قدسى را عقل بالفعل گويند ، و انفس صور عقليه و معقولات مكتسبه را عقل مستفاد خوانند ، خواه همهء مجهولات نظريهء مكتسب و مستنتج باشند ؛ و اين مرتبهء قصواى مراتب عقل نظرى است ، و يا بعضى مكتسب