لم يزلى ، در جبلّت و فطرت هر چيزى طلب كمال حقيقى و اشتياق بسوى غايت اصلى به اندازهء قابليّت و استعدادش ، مقرر و مودع است به حيثيتى كه اين توجه و اشتياق در افاضهء اصل وجود اشياء از مبدأ اعلى مندمج و مندرج است .
يعنى : افاضه و جعل اصل وجود اشياء بعينها جعل آنهاست مشتاق بسوى كمالات ، و متوجه بسوى غايات ، نه به جعل ديگر و افاضهء آخر .
و به اين معنى تصريح است كلام علامهء طوسى ( قدس سره القدوسى ) در كتاب نقد محصّل « 1 » بقوله ( قدس اللّه روحه ) :
« افاضة الموجودات عن مبدأها يكون « 1 » على اكمل ما يمكن ، لا بان يخلق ناقصا ثم يكمله بقصدثان ، بل يخلفه مشتاقا الى كماله لا باستيناف تدبير » .
اين است معناى نظام اتم و فعل متقن ، كه مقتضاى عنايت ازلى و حكمت لم يزلى كه عين ذات مبدأ اعلى است .
و نيز در شارقه و شارقات سابقه منكشف گرديد كه غايت اصلى و غرض كلى از براى وجود شريف انسانى از آن جهت كه انسان است ، اتصال به عالم مفارقات و اتحاد با عقل فعّال و فوز به اعلى درجات معرفت و توحيد است .
و بسوى اين لطيفهء ربّانيه اشاره است در كلام معجز نظام
« وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ »
« 2 » زيرا كه در شارقات سابقه محقق گرديد كه غايت عبادت معرفت و فناى در توحيد است .
و حديث شريف « كنت كنزا مخفيا ، فاحببت ان اعرف ، فخلقت الخلق لكى اعرف » دلالت صريح بر مدعا دارد .
و نيز منكشف گرديد كه نسخهء شريفهء انسانى به جهت كليت و جامعيت نشأت وجودش ، مشتمل است بر همهء آنچه كه در عالم كبير متحقق است از قواى طبيعيه و نباتيه و حيوانيه و انسانيه و غير آنها .
هامش
( 1 ) . نقد محصل يكى از عالىترين آثار حكمى و كلامى است كه استاد البشر علامه محقق خواجه نصير الدين طوسى در مقام رد تمويهات و نقد بعضى از شبهات ابليسى مؤلف محصل تأليف نموده است .
( 2 ) . سورهء الذاريات ( 51 ) ، آيهء 56 .