شارقة عرفانية
بيان معناى موت و تحقيق در حقيقت آن و تقرير اقسام آن از موت طبيعى و اخترامى و موت اختيارى
بدانكه كشف حقيقت و معناى فنا و بقا و بيان معنى و كيفيت محو و اثبات كه از مبادى و مقدمات شرح حديث كميل بن زياد است به نحوى كه قواعد عرفانيه مطابق قوانين عقليه و نواميس شرعيه باشد ، موقوف است بر تحقيق موت ارادى و بيان مقامات و درجات آن .
لهذا مىگويد « 1 » : موت يعنى مرگ عبارت است از انتقال شىء از نشأتى از وجود ، به نشأت ديگرى از وجود ، خواهى بگو : عبارت است از ارتفاع تعينى و تلبّس به تعيّن ديگر ، و خواهى بگو : عبارت است از خفا و كمون نشأتى از وجود ، و ظهور و بروز نشأت ديگرى از وجود ، خواهى بگو : عبارت است از تحول شىء از حدى از قصور و نقصان ، به درجهاى از تمام و كمال ، خواهى بگو : عبارت است از خروج شىء از قوهء حصولى به فعليّت آن حصول ، طبيعى باشد آن وجود و ظهور و تعيّن و كمال و فعليت ، يا نفسانى ، حيوانى باشد يا انسانى ، سماوى باشد يا ارضى ، روحانى باشد يا عقلانى .
و اين است معناى عام موت كه بر همه اقسام آن شامل ، و در همه اجسام و جسمانيات جارى است ، چنان كه منكشف خواهد شد ، منتظر باش !
بدانكه موت به هريك از اين عنوانات مذكوره منقسم مىشود اولا به سه قسم : اضطرارى ، طبيعى و ارادى .
اول ، عبارت است از : انقطاع تعلق نفس به بدن ، و خروج آن از نشأت جسمى به نشأت مثالى يا عقلى به حيثيتى كه هيچ نحو از تصرف و تدبير در جنود و قواى بدن جسمى باقى نماند ، و طبيعت بدن به جماديت اصلى خود برگردد .
و در نزد عامهء مردم موت مقصور به همين معناست .
و قسم ديگرى براى آن ثابت نكردهاند و اين معنى نيست مگر به جهت
هامش
( 1 ) . در نسخهء م : لهذا مىگويند و در نسخهء ع : مىگويم .